Từ nền tảng đã có, các địa phương tiếp tục hỗ trợ, tạo cơ hội để người dân làm chủ "chiếc cần câu".
Người dân tự tạo sinh kế
Trên những cánh đồng ở Cần Thơ, thiết bị bay không người lái (UAV) giờ đảm nhiệm nhiều công đoạn. Đây là một trong những ứng dụng công nghệ được Hợp tác xã Nông nghiệp Khiết Tâm (HTX Khiết Tâm) đưa vào sản xuất.
UAV được HTX Khiết Tâm đưa vào sản xuất, giúp giảm thời gian và công lao động trên đồng ruộng.
HTX hiện có hơn 160 thành viên và hộ liên kết, quản lý khoảng 340ha. UAV được dùng để phun thuốc, rải phân, sạ lúa. Nếu trước đây phun thuốc trên 1ha cần 7–8 giờ lao động thủ công, nay công việc chỉ mất khoảng 3–10 phút. Hằng năm, HTX cung ứng khoảng 5.000 tấn lúa giống cho Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long. Năm 2026, HTX được vinh danh Ngôi sao Hợp tác xã 2026.
Hiệu quả không chỉ nằm ở những chiếc UAV. Ông Phạm Minh Được, thành viên HTX cho biết, nhờ tham gia mô hình, gia đình ông sạ thưa hơn, giảm chi phí phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch bằng máy để hạn chế thất thoát. Thu nhập tăng thêm hơn 30 triệu đồng/ha/năm so với trước.
Trao đổi với PV Báo Xây dựng, ông Trần Chí Hùng, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ cho biết, địa phương xác định nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân là mục tiêu quan trọng của xây dựng NTM. Đến cuối năm 2025, thành phố có 59/72 xã NTM, 15 xã NTM nâng cao, 2 xã NTM kiểu mẫu; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 0,59%.
"Trong thời gian qua, thành phố ưu tiên triển khai các dự án, mô hình sinh kế bền vững tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số theo chuỗi giá trị; gắn hỗ trợ phát triển sản xuất với đào tạo nghề, tạo việc làm, tín dụng chính sách", ông Hùng chia sẻ.
Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 257/2025/QH15 về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026–2035, trong đó đặt mục tiêu xây dựng nông thôn mới "hiện đại, giàu đẹp, bản sắc, bền vững", gắn với quá trình đô thị hóa và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Nghị quyết định hướng phát triển kinh tế nông thôn theo hướng xanh, tuần hoàn, sinh thái, gắn với cơ cấu lại ngành nông nghiệp nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống, gia tăng thu nhập cho người dân, đồng thời thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, miền, nhóm dân cư, đặc biệt là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Đến năm 2030, Quốc hội đặt mục tiêu thu nhập bình quân của người dân nông thôn gấp 2,5–3 lần so với năm 2020; thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số bằng 1/2 mức bình quân chung cả nước. Cả nước phấn đấu có khoảng 65% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó khoảng 10% số xã đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại.
Theo ông Hùng, cùng với hỗ trợ nguồn lực, Cần Thơ chú trọng chuyển đổi tư duy của cán bộ và người dân về xây dựng NTM, kinh tế nông thôn; tổ chức lại sản xuất theo hướng hợp tác, liên kết với thị trường, giảm chi phí, nâng chất lượng, tích hợp đa giá trị. Thành phố đồng thời phát triển khu, cụm công nghiệp và dịch vụ; đào tạo nghề, khuyến công, ngành nghề nông thôn, sản phẩm OCOP và các điểm du lịch nông thôn nhằm mở rộng cơ hội việc làm, nâng cao mức sống người dân.
Nhà nước tạo cơ hội
Phú Thọ cũng định hướng nông thôn mới sẽ tạo cơ hội để người dân chủ động hơn. Ông Nguyễn Nam Cường, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM tỉnh Phú Thọ cho rằng, người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải thực sự làm chủ quá trình phát triển. Nhà nước tạo môi trường, hạ tầng, cơ chế; người dân chủ động sản xuất, tạo việc làm và nâng cao thu nhập ngay trên quê hương.
Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan cho rằng, cần chuyển từ hỗ trợ đơn thuần sang tạo cơ hội để người dân làm chủ quá trình phát triển. (Ảnh: Dân Việt).
Theo ông Cường, Phú Thọ tiếp tục tạo điều kiện về vốn, tín dụng cho người dân, HTX và doanh nghiệp nông thôn; đầu tư hạ tầng kết nối vùng sản xuất với trung tâm tiêu thụ, khu công nghiệp, đô thị, logistics; thu hút doanh nghiệp vào chế biến sâu, bảo quản, hình thành chuỗi từ sản xuất đến tiêu thụ. Lợi thế về đất đai, sản phẩm đặc trưng, văn hóa, cảnh quan cũng được khai thác để phát triển nông nghiệp hàng hóa, OCOP, du lịch nông thôn và các ngành nghề phù hợp, nhất là ở địa bàn còn khó khăn.
"Xây dựng nông thôn mới hiện đại phải bảo đảm mọi người dân có sinh kế ngay trên quê hương mình. Khi người dân có việc làm, có thu nhập tốt, có điều kiện làm chủ sản xuất và được hưởng lợi từ sự phát triển của tỉnh, khi đó nông thôn mới thực sự bền vững", ông Cường chia sẻ.
Không riêng Phú Thọ, câu chuyện để người dân thực sự làm chủ "chiếc cần câu" sinh kế cũng đang hiện hữu rõ nét tại Nghĩa Đô (Lào Cai). Tại đây, những giá trị văn hóa bản địa từng bước được gìn giữ, phát huy và chuyển hóa thành sản phẩm du lịch, hình thành Làng du lịch cộng đồng Nghĩa Đô. Địa phương không chỉ được công nhận là Điểm du lịch cộng đồng cấp tỉnh, cụm 5 homestay tại đây còn đạt Giải thưởng Homestay ASEAN giai đoạn 2023–2025. Mới đây nhất, Nghĩa Đô được vinh danh "Làng du lịch cộng đồng hàng đầu năm 2025" tại VITA Awards 2026.
Nghĩa Đô gìn giữ nghề thủ công đến phát triển sản phẩm OCOP.
Chia sẻ về hành trình này, ông Nguyễn Văn Phương, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Nghĩa Đô cho biết, để có được kết quả trên, địa phương đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ bảo tồn kiến trúc nhà sàn truyền thống, khôi phục các lễ hội dân gian, gìn giữ nghề thủ công đến phát triển sản phẩm OCOP, nâng cao chất lượng dịch vụ homestay, chỉnh trang cảnh quan môi trường và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, quản trị điểm đến.
Khi du lịch cộng đồng phát triển, người dân trực tiếp làm chủ các homestay, cung cấp dịch vụ ẩm thực, sản phẩm thủ công và nông sản địa phương. Những giá trị vốn có trong từng nếp nhà, nghề truyền thống, sản vật quê hương từ đó mở thêm sinh kế, giúp người dân có thêm thu nhập ngay trên chính mảnh đất quê hương.
Ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chia sẻ với Báo Xây dựng rằng, nông thôn mới trong thời kỳ mới là chuyển từ chính quyền làm thay sang người dân cùng làm; từ hỗ trợ đơn thuần sang tạo cơ hội; từ sản xuất nông nghiệp đơn lẻ sang kinh tế nông nghiệp có tổ chức; từ những hộ riêng lẻ sang cộng đồng liên kết.
Ông Hoan cho rằng, người dân phải thực sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển, có sinh kế bền vững và từng bước giảm sự phụ thuộc vào hỗ trợ. Thay vì chỉ nhận những hỗ trợ trước mắt, điều quan trọng là người dân có năng lực làm chủ "chiếc cần câu", hiểu thị trường, biết liên kết và có điều kiện phát huy nội lực để tự vươn lên.
Theo ông Hoan, trong sản xuất nông nghiệp, người dân cũng cần chuyển từ sản xuất riêng lẻ sang liên kết, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị. Khi đó, người nông dân không chỉ làm ra sản phẩm chất lượng mà còn từng bước nâng cao năng lực tổ chức sản xuất, tiếp cận thị trường và làm chủ giá trị nông sản.