Tây Ninh có năng suất trồng sắn thuộc nhóm cao nhất cả nước, nhưng các nhà máy chế biến trên địa bàn vẫn phải mua ngoài phần lớn nguyên liệu. Vậy làm sao giữ được vùng nguyên liệu bằng giá, hợp đồng và một cách canh tác không làm đất kiệt sức?
Bán được chuyến nào, thở phào chuyến ấy
Trên khoảng 10ha đất ở Tây Ninh, gia đình anh Nguyễn Đức Tính vẫn trồng sắn như nhiều năm qua. Theo anh Tính, vụ này năng suất ước khoảng 40 tấn/ha; sắn đạt khoảng 30 độ tinh bột được các bãi thu mua trả hơn 4.300 đồng/kg, còn chi phí đầu tư mỗi hecta khoảng 35-40 triệu đồng, tùy điều kiện đất và công thu hoạch. Với mặt bằng giá hiện tại, anh đánh giá người trồng có lãi rõ hơn so với một vài năm trầm lắng trước đó.
Kiểm tra sinh trưởng của cây sắn tại một vùng nguyên liệu ở Tây Ninh. Địa phương định hướng giữ ổn định diện tích, đồng thời nâng năng suất và chất lượng nguyên liệu. Ảnh: Lưu Bình.
Anh Tính lưu ý mức giá hơn 4.300 đồng/kg chỉ áp dụng với sắn đạt khoảng 30 độ tinh bột. Do chất lượng không đồng đều, doanh thu thực tế mỗi hecta chỉ hơn 100 triệu đồng, không phải toàn bộ sản lượng đều được tính theo mức giá cao nhất.
Sắn được chở tới bãi, cân, đo độ tinh bột rồi chốt giá theo từng chuyến. Bán xong chuyến nào, người trồng nhận tiền chuyến ấy. Cách mua bán nhanh và quen thuộc, nhưng khi xuống giống cho vụ mới, họ vẫn chưa biết giá cuối vụ sẽ ra sao. "Nếu có doanh nghiệp cam kết mua lâu dài với giá hợp lý, bà con sẽ yên tâm đầu tư hơn", anh Tính nói. Hiện sản phẩm của gia đình anh chủ yếu đi vào nhà máy tinh bột. Việc mở rộng thị trường E10 mới tạo thêm kỳ vọng về một đầu ra khác cho cây sắn thông qua các nhà máy ethanol, nhưng chưa hình thành những hợp đồng cụ thể.
Ở phía thu mua, lãnh đạo Công ty TNHH Định Khuê cho biết, doanh nghiệp mua khoảng 100.000 tấn sắn mỗi năm và từng ứng trước vật tư, nhiên liệu hoặc vốn cho một số hộ. Tuy nhiên, khi giá thị trường tăng, có người bán cho nơi trả cao hơn; khi giá giảm, người trồng lại mong doanh nghiệp giữ mức đã hứa. Theo doanh nghiệp, cả hai phía đều đang tự bảo vệ mình trước biến động giá, trong khi hợp đồng chưa có cơ chế chia sẻ rủi ro đủ tin cậy.
Doanh nghiệp cho biết thêm, giá sắn tăng thời gian gần đây chủ yếu do các nhà máy cạnh tranh nguồn nguyên liệu, chưa phản ánh sự phục hồi rõ rệt của đầu ra, nhất là khi nhu cầu từ Trung Quốc còn trầm lắng.
Câu chuyện của anh Tính và Công ty Định Khuê cho thấy, diện tích lớn chưa đủ tạo nên một vùng nguyên liệu ổn định. Điều quan trọng là phải có cơ chế liên kết đủ tin cậy để người trồng yên tâm sản xuất, còn doanh nghiệp có thể chủ động nguồn cung. Nếu lợi ích chỉ tồn tại trong một mùa giá cao, cây sắn rất khó trở thành nền tảng dài hạn cho một ngành công nghiệp cần nguyên liệu đều đặn từng ngày.
Vùng sắn lớn, nhà máy vẫn phải mua từ xa
Theo ông Nguyễn Đình Xuân, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh, diện tích sắn của tỉnh những năm gần đây dao động khoảng 59.000-63.000ha; năm 2025 ước khoảng 62.000ha. Năng suất bình quân 33,3 tấn/ha, sản lượng hơn 2 triệu tấn củ tươi mỗi năm. Nhưng Tây Ninh đồng thời có hơn 60 nhà máy chế biến tinh bột với tổng công suất tiêu thụ được địa phương ước trên 10 triệu tấn củ tươi mỗi năm.
Sắn củ được tập kết tại một điểm thu mua, chế biến. Giá mua thường được xác định theo khối lượng và hàm lượng tinh bột. Ảnh: Lưu Bình.
Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh cho rằng sắn trong tỉnh chỉ cung cấp khoảng một phần năm đến một phần tư nhu cầu chế biến. Các nhà máy vẫn phải mua nguyên liệu từ Bình Phước, Đắk Lắk và Campuchia, kéo theo chi phí thu gom, vận chuyển và rủi ro tại cửa khẩu.
Sự thiếu hụt tại Tây Ninh không đồng nghĩa Việt Nam thiếu sắn trên tổng thể. Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết cả nước có khoảng 517.000ha sắn, sản lượng khoảng 10,5 triệu tấn củ tươi năm 2025; khoảng 85% được dùng cho nhiều ngành chế biến như tinh bột, ethanol và mì chính. Một củ sắn đã có nhiều "điểm đến", nên không thể lấy toàn bộ sản lượng rồi quy đổi thành khả năng sản xuất E100.
Ethanol vì thế vừa mở thêm lựa chọn cho người trồng, vừa trở thành một người mua mới cạnh tranh với ngành tinh bột và xuất khẩu. Nếu nhà máy ethanol không trả được mức giá đủ hấp dẫn hoặc ở quá xa vùng trồng, nguyên liệu sẽ đi sang kênh khác. Ngược lại, nếu giá tăng đột ngột vì tranh mua, chính nhà máy ethanol cũng khó giữ giá thành cạnh tranh.
Giữ vùng nguyên liệu bằng năng suất và cam kết
Theo Quyết định số 914/QĐ-UBND về phát triển ngành khoai mì đến năm 2030, tầm nhìn 2050, Tây Ninh định hướng giữ diện tích khoảng 55.000–60.000ha, không mở rộng ngoài quy hoạch. Tỉnh đặt mục tiêu nâng năng suất lên từ 36 tấn/ha, cơ giới hóa và ứng dụng khoa học công nghệ trên 80%, đồng thời nâng hàm lượng tinh bột bình quân trên 27%.
Song song với việc nâng năng suất trong tỉnh, đầu năm 2026, Hiệp hội Sản xuất tinh bột mì Tây Ninh ký thỏa thuận hợp tác với ba tỉnh của Campuchia nhằm tạo thuận lợi cho việc nhập sắn củ tươi và sắn lát phục vụ chế biến.Tây Ninh không chủ trương mở rộng diện tích ngoài quy hoạch.
Vùng trồng sắn là nền tảng của ngành chế biến, nhưng người sản xuất chỉ có thể yên tâm gắn bó khi đầu ra và giá mua đủ ổn định. Ảnh: Lưu Bình.
Theo ông Nguyễn Đình Xuân, cách đi này xuất phát từ một giới hạn rất rõ: đất không thể tăng theo công suất nhà máy, nên phần sản lượng tăng phải đến từ giống, kỹ thuật và tổ chức sản xuất tốt hơn.
Ông Nguyễn Quốc Mạnh cũng cho rằng điều kiện quan trọng là người tham gia vùng nguyên liệu phải có thu nhập tốt và ổn định hơn so với lựa chọn cây trồng khác. Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đề xuất liên kết nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp, trong đó doanh nghiệp hỗ trợ giống, vật tư, kỹ thuật và bao tiêu; đồng thời kiểm soát bệnh khảm lá, phát triển cơ giới hóa, kho sơ chế và hạ tầng vận chuyển. Theo ông Mạnh, tiêu chuẩn thu mua, cách tính giá và thời hạn thanh toán phải được ghi rõ để liên kết không chỉ tồn tại trên giấy.
Ý tưởng, nội dung và chỉ đạo thiết kế: Xuân Thu. Thiết kế đồ họa với sự hỗ trợ của ChatGPT.
Cùng với hiệu quả kinh tế là giới hạn môi trường. Theo định hướng của ngành nông nghiệp, vùng sắn cần giống kháng bệnh, luân canh hoặc trồng xen phù hợp và biện pháp chống xói mòn, nhất là trên đất dốc. Nhiên liệu sinh học chỉ có ý nghĩa xanh khi phần phát thải tiết kiệm được không phải đổi bằng đất suy thoái, rừng bị lấn hoặc chi phí canh tác ngày càng lớn.
Tây Ninh cho thấy Việt Nam có nền tảng để phát triển nguyên liệu, nhưng đó không phải một chiếc kho vô tận. Muốn nuôi thêm ngành ethanol, chính sách phải giúp tăng năng suất, giảm chi phí và tạo hợp đồng có thể đứng vững qua nhiều mùa, thay vì khuyến khích mở rộng diện tích theo một đợt giá hoặc một mục tiêu phối trộn mới.
Những người trồng sắn như anh Tín chỉ có thể yên tâm gắn bó với vùng nguyên liệu khi có một cam kết đồng hành đủ dài.
Ngay cả khi giải được bài toán nguyên liệu, E10 vẫn chỉ là một phần của bức tranh giao thông xanh. Trên đường phố, xe điện đang lớn nhanh; trong các showroom, mỗi hãng lại chọn một lối đi khác. Khi bánh xe chuyển động theo nhiều hướng, nhiên liệu sinh học còn giữ vai trò gì?
(Còn tiếp)
Bài 4: Giao thông xanh không chỉ có xe điện