Theo nhà báo Lê Quốc Minh - Tổng Biên tập Báo Nhân Dân - ứng dụng AI trong báo chí cần gắn với đổi mới cách vận hành tòa soạn, củng cố niềm tin và quan hệ với độc giả, đồng thời tìm kiếm nguồn thu phù hợp.
Tại Diễn đàn Tổng Biên tập 2026 với chủ đề "Báo chí cách mạng Việt Nam - Cơ hội trong không gian phát triển mới", ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, trình bày tham luận về tương lai AI trong báo chí, những cơ hội, thách thức và hướng đi cho Việt Nam.
Độc giả cần lý do để trở lại
Trong tham luận, ông Lê Quốc Minh đề cập ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong toàn bộ hoạt động của cơ quan báo chí, từ sản xuất nội dung đến phân phối, phát triển độc giả và tổ chức nguồn thu. Một hướng được đề xuất là sử dụng thời gian tiết kiệm được nhờ AI để đầu tư cho nội dung chất lượng cao.
Ông Lê Quốc Minh trình bày tham luận về AI trong báo chí tại Diễn đàn Tổng Biên tập 2026. (Nguồn: Báo Nhà báo & Công luận)
Một thách thức được ông Lê Quốc Minh phân tích trong tham luận là sự thay đổi đường đi của thông tin. Khi người dùng nhận câu trả lời hoặc bản tóm tắt ngay trên nền tảng AI, họ có thể không truy cập trang báo đã sản xuất nội dung. Tòa soạn khi đó đối mặt với nguy cơ suy giảm lượt truy cập, đồng thời khó xây dựng quan hệ trực tiếp với người đọc.
Báo cáo xu hướng báo chí, truyền thông và công nghệ năm 2026 của Viện Reuters ghi nhận mức giảm lưu lượng truy cập từ công cụ tìm kiếm mà những người tham gia khảo sát dự kiến trong ba năm tiếp theo là 43%. Đây là dự báo của người trả lời khảo sát, không phải mức giảm đã xảy ra đồng loạt tại các cơ quan báo chí.
Trước sức ép đó, tham luận đề xuất chú trọng hơn đến những độc giả chủ động quay lại, mức độ tin cậy và khả năng đáp ứng nhu cầu thông tin. Các chỉ số được đề cập gồm tần suất sử dụng, tỷ lệ truy cập trực tiếp, sự trung thành và mức độ hài lòng của độc giả.
Những hướng phát triển sản phẩm được nêu gồm ứng dụng, bản tin điện tử và podcast có nhịp xuất bản ổn định, phân phối trực tiếp tới người dùng. Tham luận cũng đề cập việc kết hợp bài viết với dữ liệu, công cụ tiện ích để giúp độc giả hiểu vấn đề và đáp ứng nhu cầu cụ thể.
Tài liệu cũng đề cập việc tổ chức nội dung có cấu trúc, bổ sung thông tin về tác giả, nguồn dữ liệu và lịch sử cập nhật để các hệ thống máy có thể nhận diện, khai thác thuận lợi hơn. Cùng với khả năng tiếp cận trên nền tảng mới, tòa soạn cần quan tâm việc ghi nhận thương hiệu và bảo vệ quyền đối với nội dung do mình sản xuất.
AI tham gia quy trình phải đi cùng trách nhiệm biên tập
AI đã hiện diện trong nhiều công việc thường ngày của người làm báo. Theo khảo sát State of Journalism 2026 do Muck Rack công bố tháng 3/2026, dựa trên phản hồi của gần 900 nhà báo, 82% người tham gia cho biết sử dụng ít nhất một công cụ AI.
Về tổ chức sản xuất, ông Lê Quốc Minh đề xuất tích hợp AI vào quy trình tòa soạn với sự phân định rõ nhiệm vụ và quyền hạn. Những công việc như chuyển âm thanh thành văn bản, gợi ý thông tin mô tả hay hỗ trợ tìm kiếm tư liệu có thể được lựa chọn để triển khai trước, đi kèm việc rà soát kết quả.
Ở mức độ cao hơn, tác nhân AI có thể được thiết kế để thực hiện một chuỗi công việc theo mục tiêu. Ví dụ được tài liệu đưa ra là hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ nhân vật: truy xuất bài viết và video lưu trữ, dựng diễn biến theo thời gian, gợi ý câu hỏi phỏng vấn, sau đó chuyển bản nháp cho người làm báo duyệt.
Về nền tảng dữ liệu, tham luận đề xuất xây dựng kho dữ liệu báo chí tiếng Việt được chuẩn hóa, ưu tiên hạ tầng AI riêng cho dữ liệu nhạy cảm. Việc khai thác kho lưu trữ được đặt trong quy trình có xác thực quyền truy cập và sự kiểm soát của con người.
Ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh trách nhiệm của con người khi ứng dụng AI trong tòa soạn. Với nội dung nhạy cảm, quy trình được đề xuất gồm kiểm soát dữ liệu đầu vào, giới hạn phần việc AI được thực hiện, đối chiếu nguồn tin và thẩm định qua các cấp biên tập trước khi xuất bản.
Quan điểm này phù hợp với bộ 10 quy tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí được Hội Nhà báo Việt Nam công bố ngày 20/6/2026. Bộ quy tắc yêu cầu kiểm chứng thông tin do AI cung cấp, bảo vệ nguồn tin, tôn trọng bản quyền và minh bạch việc sử dụng công nghệ. Trách nhiệm đối với sản phẩm xuất bản thuộc về người làm báo và cơ quan báo chí.
Tham luận đề xuất các cơ quan báo chí ban hành quy chế AI nội bộ, bố trí đầu mối chuyên trách và tổ chức kiểm tra, đánh giá rủi ro định kỳ. Nhiệm vụ, quyền hạn và quy trình duyệt cần được phân định theo mức độ rủi ro của từng ứng dụng.
Nguồn thu mới cần dựa vào thế mạnh của tòa soạn
Cùng với đổi mới sản xuất, ông Lê Quốc Minh đặt vấn đề đa dạng hóa doanh thu. Những hướng được đề cập gồm sự kiện chuyên ngành, sản phẩm thông tin và dữ liệu phục vụ doanh nghiệp, cấp phép nội dung, cùng các dịch vụ phù hợp với năng lực của cơ quan báo chí.
Theo nội dung tham luận, tòa soạn cần lựa chọn một số mô hình phù hợp với thế mạnh cốt lõi và nhóm độc giả hiện có, triển khai thử nghiệm với quy mô hợp lý, xác định chỉ số đánh giá rõ ràng. Tài liệu đồng thời lưu ý nguy cơ phân tán nguồn lực khỏi những hoạt động cơ quan báo chí đang làm tốt.
Với cấp phép nội dung cho nền tảng AI, tài liệu đề nghị xem xét đồng thời khoản thu, cách ghi nhận nguồn, khả năng nhận diện thương hiệu và quan hệ với độc giả. Đây là những yếu tố cần được cân nhắc trong quá trình xây dựng phương án hợp tác, thay vì chỉ nhìn vào giá trị hợp đồng trước mắt.
Tham luận cũng phân tích những khoản chi phí khi đưa AI từ thử nghiệm vào sản xuất, gồm sử dụng mô hình, chuẩn bị và quản trị dữ liệu, tích hợp hệ thống, bảo mật, đánh giá và giám sát. Chi phí duy trì đồng thời hệ thống cũ và mới cũng được đặt ra.
Trước khi mở rộng quy mô, những câu hỏi được nêu là kết quả nào sẽ được cải thiện, tổng chi phí bao nhiêu, bộ phận nào chịu trách nhiệm ngân sách và cần những quyền hạn, biện pháp kiểm soát nào. Việc đầu tư được gắn với kết quả đo lường và hiệu quả thực tế.
Đầu tư cho năng lực đổi mới lâu dài
Trong phần kiến nghị dành cho báo chí Việt Nam, ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh hoạt động nghiên cứu và phát triển. Công việc này bao gồm tìm hiểu hành vi độc giả, thử nghiệm sản phẩm, cải tiến cách tổ chức nội dung và kiểm tra khả năng tạo nguồn thu.
Để hỗ trợ những đơn vị hạn chế nguồn lực, ông đề xuất một hệ sinh thái dùng chung, kết nối đầu mối hỗ trợ cấp ngành, các cơ quan báo chí có năng lực nghiên cứu và mạng lưới tòa soạn địa phương, đơn vị nhỏ. Theo mô hình được đề xuất, hạ tầng, chuyên gia và kết quả thử nghiệm có thể được chia sẻ để giảm đầu tư trùng lặp.
Cùng với mô hình dùng chung, tham luận đề cập đào tạo nhân lực về AI, dữ liệu và phát triển sản phẩm; tổ chức các nhóm phối hợp giữa nội dung, công nghệ và kinh doanh. Lộ trình nghiên cứu, thử nghiệm và nhân rộng được đặt trong định hướng đến năm 2030.
Xuyên suốt tham luận là yêu cầu giữ vai trò quyết định và trách nhiệm cuối cùng của con người. Trong môi trường thông tin do AI tạo ra ngày càng nhiều, độ tin cậy, tính kiểm chứng và niềm tin của công chúng được xác định là những giá trị cốt lõi của báo chí.