Bảo tồn, phát triển làng cổ Thổ Hà: Vai trò “nhạc trưởng” trong kết nối ký ức kiến trúc

Bảo tồn, phát triển làng cổ Thổ Hà (Bắc Ninh) đặt ra nhiều thách thức trong quá trình đô thị hóa. Ông Nguyễn Đại Lượng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Vân Hà nhấn mạnh vai trò “nhạc trưởng” của chính quyền cơ sở trong dẫn dắt và tạo đồng thuận.

Giữ ký ức kiến trúc làng cổ giữa dòng chảy đô thị hóa

Làng cổ Thổ Hà được xem là một trong những "ký ức kiến trúc" tiêu biểu của vùng Kinh Bắc. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh như hiện nay, theo ông, đâu là những giá trị cốt lõi của kiến trúc và không gian làng cổ cần được ưu tiên bảo tồn, kể cả phải đánh đổi tốc độ phát triển?

Ông Nguyễn Đại Lượng: Thổ Hà không chỉ là một làng cổ theo nghĩa vật thể, mà là một thực thể văn hóa - kiến trúc sống, nơi hội tụ và lắng đọng nhiều tầng giá trị của vùng Kinh Bắc. Trong dòng chảy đô thị hóa hiện nay, theo tôi, có ba giá trị cốt lõi cần được ưu tiên bảo tồn bằng mọi giá.

Thứ nhất, đó là cấu trúc không gian làng truyền thống. Thổ Hà vẫn giữ được dáng dấp của một làng Việt cổ với cổng làng, hệ thống ngõ xóm nhỏ hẹp, quanh co, mặt nước - bến sông, đình - chùa - miếu gắn kết hữu cơ với khu dân cư. 

Đây chính là "bộ khung ký ức" của làng. Nếu bộ khung này bị phá vỡ, thì dù có giữ lại vài công trình riêng lẻ, Thổ Hà cũng sẽ mất đi linh hồn của mình.

Thứ hai là kiến trúc nhà ở truyền thống, đặc biệt là các ngôi nhà cổ lợp ngói ta, tường gạch nung, kết cấu gỗ, cùng với những chi tiết kiến trúc dân gian phản ánh trình độ thẩm mỹ, kỹ thuật xây dựng và lối sống của cư dân nông thôn Bắc Bộ xưa. 

Đây là loại hình di sản dễ bị tổn thương nhất trước áp lực cải tạo, xây mới, nhưng cũng là yếu tố trực tiếp tạo nên diện mạo làng cổ.

Thứ ba, và quan trọng không kém, là không gian văn hóa - xã hội gắn với kiến trúc, bao gồm nếp sinh hoạt cộng đồng, nghề truyền thống, lễ hội, tín ngưỡng, phong tục tập quán. 

Kiến trúc chỉ thực sự có giá trị khi nó được "sống" trong một môi trường văn hóa phù hợp. Vì vậy, bảo tồn Thổ Hà không thể chỉ là giữ lại những mái ngói rêu phong, mà phải gìn giữ được mối quan hệ hài hòa giữa con người - không gian - ký ức.

Chúng tôi xác định rõ: phát triển là cần thiết, nhưng có những giá trị không thể quy đổi hoàn toàn bằng tốc độ hay lợi ích kinh tế trước mắt. Nếu đánh mất ký ức kiến trúc và bản sắc văn hóa, thì cái giá phải trả về lâu dài sẽ lớn hơn rất nhiều.

Phân cấp, phân quyền, cơ hội đi kèm thách thức

Khi mô hình chính quyền hai cấp và cơ chế phân cấp, phân quyền được triển khai sâu hơn, vai trò của cấp phường trong quản lý quy hoạch, kiến trúc và không gian văn hóa truyền thống được mở rộng ra sao, thưa ông?

Ông Nguyễn Đại Lượng: Việc triển khai mô hình chính quyền hai cấp cùng với đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đã tạo ra sự chuyển biến căn bản trong vai trò của cấp phường, đặc biệt trong lĩnh vực quản lý quy hoạch, kiến trúc và không gian văn hóa truyền thống.

Trước hết, quyền chủ động của phường được nâng cao rõ rệt. Phường không còn chỉ là đơn vị "thực hiện thụ động" các đồ án, quyết định từ cấp trên, mà được tham gia sâu hơn vào quá trình quản lý không gian, giám sát xây dựng, hướng dẫn người dân, phản biện và đề xuất điều chỉnh quy hoạch cho phù hợp với thực tiễn địa phương. 

Với Thổ Hà, điều này đặc biệt quan trọng, bởi không ai hiểu làng cổ rõ bằng chính chính quyền và người dân sở tại.

Thứ hai, mô hình này giúp rút ngắn khoảng cách giữa quản lý nhà nước và cộng đồng dân cư. Những vấn đề phát sinh trong bảo tồn và phát triển - từ cải tạo nhà ở, chỉnh trang ngõ xóm đến bảo vệ di tích - đều cần được xử lý kịp thời, linh hoạt. 

Khi phường được phân quyền rõ ràng, việc giải quyết các mâu thuẫn giữa bảo tồn và nhu cầu dân sinh trở nên chủ động và sát thực hơn.

Tuy nhiên, thực tiễn tại Vân Hà cũng cho thấy không ít thách thức. Năng lực chuyên môn về quy hoạch - kiến trúc của cấp cơ sở còn hạn chế; đội ngũ cán bộ phải "gánh" nhiều việc trong khi cơ chế phối hợp liên ngành đôi lúc chưa đồng bộ. 

Bên cạnh đó, áp lực từ nhu cầu phát triển kinh tế, cải thiện đời sống của người dân là rất lớn, đòi hỏi chính quyền cơ sở phải vừa kiên định nguyên tắc, vừa mềm dẻo trong cách làm.

Chính vì vậy, mô hình chính quyền hai cấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với tăng cường đào tạo, hỗ trợ chuyên môn, cũng như có cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa phường với các sở, ngành chuyên ngành ở cấp trên.

Đưa di sản làng cổ vào quy hoạch tạo nên "bản sắc sống"

Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn (sửa đổi) đặt ra yêu cầu tích hợp quản lý không gian kiến trúc - văn hóa. Từ kinh nghiệm quản lý tại Thổ Hà, ông nhìn nhận thế nào về việc đưa các yếu tố di sản làng cổ vào đồ án quy hoạch?

Ông Nguyễn Đại Lượng: Theo tôi, tinh thần cốt lõi của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn (sửa đổi) là chuyển tư duy quy hoạch từ "kỹ thuật thuần túy" sang "quản trị không gian sống", trong đó các yếu tố văn hóa, lịch sử, bản sắc được đặt ngang hàng với hạ tầng và kinh tế.

Thực tiễn tại Thổ Hà cho thấy, nếu quy hoạch chỉ dừng lại ở các chỉ tiêu mật độ, tầng cao, lộ giới…, mà không nhận diện và tích hợp di sản làng cổ, thì quy hoạch đó khó có thể đi vào cuộc sống. 

Ngược lại, khi các giá trị di sản được "mã hóa" ngay trong đồ án quy hoạch - từ cấu trúc không gian, khu vực bảo tồn, vùng đệm, đến định hướng kiến trúc - thì quy hoạch sẽ trở thành công cụ bảo vệ bản sắc, chứ không phải là mối đe dọa.

Chúng tôi cho rằng, đưa di sản làng cổ vào quy hoạch cần tiếp cận theo hướng linh hoạt và phân lớp: khu vực bảo tồn nghiêm ngặt; khu vực cải tạo có kiểm soát; và khu vực phát triển mới đóng vai trò giảm áp lực cho lõi di sản. Cách làm này giúp quy hoạch vừa đảm bảo phát triển, vừa giữ được "hồn cốt" không gian truyền thống.

Khi đó, quy hoạch không còn là bản vẽ treo tường, mà trở thành một "bản sắc sống", được người dân hiểu, đồng thuận và cùng tham gia gìn giữ.

Hài hòa bảo tồn và đời sống, lấy người dân làm trung tâm

Thưa ông, một trong những khó khăn lớn hiện nay là xung đột giữa nhu cầu cải tạo, xây dựng nhà ở của người dân với yêu cầu bảo tồn kiến trúc truyền thống. Phường Vân Hà đã có những giải pháp gì để hài hòa hai mục tiêu này?

Ông Nguyễn Đại Lượng: Chúng tôi xác định rất rõ rằng, bảo tồn không thể đối lập với đời sống, và người dân không thể trở thành "người giữ làng" một cách bất đắc dĩ. Vì vậy, phường Vân Hà luôn tiếp cận vấn đề này trên tinh thần hài hòa lợi ích.

Thứ nhất, phường tăng cường tuyên truyền, đối thoại trực tiếp để người dân hiểu rằng bảo tồn không nhằm "đóng băng" làng cổ, mà là gìn giữ giá trị chung cho chính cộng đồng. Khi người dân nhận thức được giá trị của không gian sống, họ sẽ chủ động hơn trong việc lựa chọn cách cải tạo, xây dựng phù hợp.

Thứ hai, chúng tôi phối hợp với các cơ quan chuyên môn hướng dẫn cải tạo, xây dựng theo định hướng kiến trúc truyền thống, cho phép cải thiện công năng, điều kiện sinh hoạt nhưng vẫn giữ được hình thức, tỷ lệ, vật liệu hài hòa với cảnh quan chung.

Thứ ba, phường từng bước đề xuất các chính sách hỗ trợ, khuyến khích, gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa, dịch vụ, tạo sinh kế bền vững để người dân thấy rõ lợi ích kinh tế từ việc gìn giữ di sản.

Quan trọng hơn cả là xây dựng niềm tin giữa chính quyền và nhân dân, để bảo tồn trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng, chứ không phải mệnh lệnh hành chính.

Hoàn thiện chính sách để làng cổ không bị "đóng băng"

Từ thực tiễn Thổ Hà, ông có kiến nghị gì đối với các cơ quan quản lý cấp trên?

Ông Nguyễn Đại Lượng: Từ thực tiễn quản lý tại Thổ Hà, tôi xin đề xuất một số kiến nghị sau: Trước hết, cần hoàn thiện khung pháp lý riêng cho làng cổ, trong đó có các tiêu chí rõ ràng về bảo tồn, cải tạo, phát triển, tránh tình trạng áp dụng cứng nhắc các quy chuẩn đô thị hiện đại vào không gian truyền thống.

Thứ hai, cần có cơ chế tài chính và chính sách hỗ trợ cụ thể cho người dân sinh sống trong khu vực làng cổ, đặc biệt là hỗ trợ cải tạo nhà ở, bảo tồn công trình có giá trị, gắn với phát triển sinh kế.

Thứ ba, tăng cường phân cấp gắn với nâng cao năng lực cho chính quyền cơ sở, bởi cấp phường chính là "người gác cửa" trực tiếp của không gian di sản.

Cuối cùng, tôi cho rằng cần thay đổi tư duy: bảo tồn là để phát triển bền vững, chứ không phải để giữ nguyên hiện trạng. 

Khi chính sách tạo được không gian linh hoạt, các làng cổ như Thổ Hà sẽ không bị "đóng băng", mà sẽ tiếp tục sống, tiếp tục thích ứng và lan tỏa giá trị trong dòng chảy hiện đại.

Trân trọng cảm ơn ông!