Bóng dáng AI trong những bài báo đoạt giải Quốc gia

Từ những phóng sự điều tra gây chấn động dư luận đến các sản phẩm báo chí sáng tạo, đa phương tiện, công nghệ đang trở thành trợ thủ đắc lực của người làm báo trong kỷ nguyên số.

Nhưng phía sau những tác phẩm đó vẫn là sự dấn thân, trách nhiệm và bản lĩnh nghề nghiệp của các nhà báo.

Công nghệ chắp cánh cho tác phẩm báo chí

Tại lễ trao Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XIX, một trong những tác phẩm gây nhiều xúc động nhất là loạt 5 kỳ "Bóng tối trong mái ấm tình thương" của nhóm tác giả Báo Thanh Niên. Tác phẩm xuất sắc giành Giải A ở thể loại Báo chí đa phương tiện, phơi bày những hành vi bạo hành trẻ sơ sinh xảy ra tại Mái ấm Hoa Hồng (TP.HCM), góp phần thúc đẩy việc giải cứu các em nhỏ khỏi môi trường đầy tổn thương.

Đằng sau giải thưởng danh giá ấy là những ngày tháng tác nghiệp đầy áp lực, cảm xúc và cả những trăn trở của các phóng viên trẻ.

Nhà báo Uyển Nhi, đại diện nhóm tác giả, kể lại, mọi việc bắt đầu từ một nguồn tin về nghi vấn bạo hành trẻ em. Khi đó, chưa ai có thể khẳng định thông tin đúng hay sai. Tuy nhiên, nhận thấy tính chất đặc biệt nghiêm trọng của vụ việc, nhóm phóng viên đã lập tức báo cáo lãnh đạo tòa soạn và nhanh chóng triển khai xác minh.

Từ những manh mối ít ỏi ban đầu, các phóng viên phải tìm nhiều cách tiếp cận để tận mắt chứng kiến thực tế bên trong cơ sở chăm sóc trẻ. Những gì họ nhìn thấy đã vượt xa sức tưởng tượng.

"Đó là một câu chuyện khiến chúng tôi day dứt, thương cảm và cả phẫn nộ. Chúng tôi hiểu, phải hành động thật nhanh để thu thập đầy đủ chứng cứ, góp phần bảo vệ các em nhỏ", nhà báo Uyển Nhi chia sẻ.

Với một phóng sự điều tra, đặc biệt là những vụ việc liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật, hình ảnh và video không chỉ là tư liệu báo chí mà còn là bằng chứng quan trọng phục vụ công tác xác minh của cơ quan chức năng.

Chính công nghệ đã giúp nhóm tác giả lưu giữ, xử lý và truyền tải những chứng cứ ấy dưới nhiều hình thức khác nhau. Hình ảnh, video, đồ họa, dữ liệu được kết hợp thành một sản phẩm báo chí đa phương tiện, giúp công chúng tiếp cận sự thật một cách trực quan và đầy sức thuyết phục.

Nhưng theo nhà báo Uyển Nhi, yếu tố quyết định thành công không nằm ở công nghệ.

"Điều quan trọng nhất vẫn là trách nhiệm nghề nghiệp và sự dấn thân của người làm báo. Công nghệ có thể hỗ trợ chúng tôi ghi lại sự thật, nhưng để phát hiện vấn đề, tiếp cận hiện trường và kiên trì theo đuổi sự việc đến cùng thì vẫn phải là con người", chị nói.

Khoảnh khắc những đứa trẻ được đưa ra khỏi mái ấm để chuyển đến môi trường chăm sóc tốt hơn cũng là thời khắc khiến nữ phóng viên trẻ nhận ra sâu sắc giá trị nhân văn của nghề báo.

"Lần đầu tiên tôi cảm nhận công việc của mình có thể góp phần thay đổi cuộc sống của người khác. Đó cũng là động lực để tôi tiếp tục gắn bó với nghề", chị xúc động chia sẻ.

Ba tháng xây dựng một sản phẩm báo chí dữ liệu

Nếu "Bóng tối trong mái ấm tình thương" cho thấy công nghệ giúp lan tỏa sự thật thì "Phụ san tương tác panorama Chiến dịch Điện Biên Phủ" của Báo Nhân Dân lại là minh chứng cho khả năng đưa lịch sử đến gần công chúng bằng những trải nghiệm hoàn toàn mới.

Tác phẩm giành Giải A đầu tiên ở hạng mục Báo chí sáng tạo, đánh dấu bước phát triển mới của báo chí Việt Nam trong việc kết hợp giữa nội dung, dữ liệu và công nghệ.

Nhà báo Ngô Việt Anh, Giám đốc Trung tâm Phát triển truyền thông Báo Nhân Dân, cho biết ý tưởng xuất phát từ mong muốn đưa bức tranh panorama nổi tiếng tại Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên đến với đông đảo độc giả trên cả nước, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Thay vì chỉ tái hiện lịch sử theo cách truyền thống, nhóm tác giả đã dành hơn ba tháng để xây dựng một sản phẩm báo chí dữ liệu quy mô lớn.

Một mặt của phụ san là toàn bộ diễn biến 56 ngày đêm Chiến dịch Điện Biên Phủ được thể hiện dưới dạng timeline chi tiết theo từng ngày. Những dữ liệu về chiến trường, hậu cần, ngoại giao và các sự kiện lịch sử được tổng hợp, hệ thống hóa giúp bạn đọc dễ dàng theo dõi diễn biến của chiến dịch.

Mặt còn lại là bức tranh panorama khổng lồ được tái hiện trên bốn trang báo. Nếu ghép lại hoàn chỉnh, bức tranh có chiều dài hơn 3,2m.

Điểm đặc biệt nhất nằm ở việc tích hợp đồng thời công nghệ mã QR và thực tế tăng cường (AR). Chỉ bằng thao tác quét mã trên điện thoại, người đọc có thể xem thêm video, hình ảnh động, tư liệu lịch sử hoặc các nội dung chuyên sâu liên quan đến từng chi tiết trong bức tranh.

Một bếp Hoàng Cầm không còn là hình ảnh tĩnh trên mặt báo mà trở thành cánh cửa mở ra những câu chuyện về hậu cần chiến trường. Một góc hầm Đờ Cát cũng có thể dẫn người đọc tới kho dữ liệu phong phú được số hóa.

Theo nhà báo Ngô Việt Anh, thành công lớn nhất của sản phẩm không chỉ là giải thưởng mà còn là sự đón nhận nồng nhiệt của công chúng. Khoảng 300.000 bản báo đã đến tay độc giả, tạo nên hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trên mạng xã hội.

Câu chuyện từ Báo Nhân Dân cho thấy công nghệ không làm thay đổi giá trị cốt lõi của báo chí mà đang mở ra những cách kể chuyện mới, hấp dẫn hơn, phù hợp hơn với nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng hiện đại.

Người làm báo phải giữ vai trò "gác cổng"

Nếu như vài năm trước, trí tuệ nhân tạo (AI) vẫn còn là khái niệm xa lạ với nhiều phóng viên thì hiện nay công nghệ này đang hiện diện trong hầu hết các khâu của quá trình sản xuất báo chí.

Từ ghi âm, rã băng phỏng vấn, tổng hợp dữ liệu đến dựng video, làm phụ đề hay phân tích xu hướng thông tin, AI đang giúp các tòa soạn tiết kiệm đáng kể thời gian và nguồn lực.

Phóng viên Nam Anh, tác giả tác phẩm "Những "chú ong thợ" trên đường dây 500kV mạch 3" đoạt Giải C Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XIX, cho biết AI đã thay đổi đáng kể quy trình làm việc của anh.

Trước đây, sau mỗi chuyến công tác, việc nghe lại hàng giờ ghi âm để chép nội dung phỏng vấn thường chiếm rất nhiều thời gian. Hiện nay, các công cụ chuyển giọng nói thành văn bản có thể hoàn thành công việc này chỉ trong vài phút.

"Tôi tải file ghi âm lên hệ thống, AI chuyển thành văn bản rất nhanh. Sau đó tôi chỉ cần rà soát, chỉnh sửa và kiểm chứng lại nội dung trước khi viết bài", anh cho biết.

Nhờ giảm bớt các công việc kỹ thuật, phóng viên có thêm thời gian để đầu tư cho việc tìm kiếm đề tài, tiếp cận hiện trường và xây dựng góc nhìn riêng.

Chị Lan Anh, thành viên nhóm tác giả đoạt giải Khuyến khích ở hạng mục Báo chí sáng tạo với chuỗi video podcast How2Money của Znews, cũng cho rằng, AI đang hỗ trợ hiệu quả quá trình sản xuất nội dung đa nền tảng.

Theo chị, AI có thể quét hàng nghìn tin bài, phân tích xu hướng dư luận, gợi ý đề tài, hỗ trợ dịch thuật, tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn và xử lý hậu kỳ cho các sản phẩm podcast.

"Trước đây, một cuộc phỏng vấn 30 phút có thể khiến tôi mất khoảng một giờ để nghe lại và ghi chép. Bây giờ AI có thể chuyển thành văn bản trong vòng một đến hai phút, sau đó tiếp tục hỗ trợ tóm tắt và phân tích nội dung", chị chia sẻ.

Đặc biệt, với các sản phẩm podcast, AI có thể tham gia vào gần như toàn bộ quy trình từ xây dựng ý tưởng, phát triển kịch bản, dựng video đến tạo phụ đề.

Chị Lan Anh cho biết, chị từng chứng kiến trường hợp AI tự tạo ra những phát ngôn không tồn tại hoặc diễn giải sai nội dung gốc. Nếu không kiểm chứng kỹ, những sai sót này có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng.

Nhà báo Hoàng Quốc Hải, Phó trưởng Phòng Bạn đọc và Công tác xã hội Báo Công thương cho rằng, AI ngày nay không chỉ hỗ trợ viết, tóm tắt hay dịch thuật mà còn tham gia ngày càng sâu vào công tác quản lý tòa soạn, phân tích dữ liệu và sản xuất nội dung.

Bản thân anh, dù không được đào tạo chuyên sâu về công nghệ thông tin, đã từng ứng dụng AI để xây dựng hệ thống quản trị nội dung và phát triển các công cụ phục vụ hoạt động báo chí. Tuy nhiên, càng sử dụng nhiều, anh càng nhận ra những giới hạn của công nghệ.

"Máy có thể viết rất nhanh nhưng nhiều khi đúng câu chữ mà sai tinh thần. Có lúc AI dẫn sai số liệu, bịa ra nguồn tài liệu không tồn tại hoặc tự ý chỉnh sửa hình ảnh theo hướng sai lệch. Nếu người làm báo không kiểm tra lại, hậu quả sẽ rất lớn", anh Hải nói.

Từ những trải nghiệm thực tế đó, nhà báo Hoàng Quốc Hải đúc kết một nguyên tắc quan trọng: Người làm báo phải làm chủ công cụ, không để công cụ dẫn dắt mình. AI có thể tổng hợp tri thức nhưng không có lương tri; có thể xử lý dữ liệu nhưng không có trách nhiệm xã hội; có thể tạo ra nội dung nhưng không có bản lĩnh chính trị và nhãn quan nghề nghiệp.