Cây “thuốc giấu” thành "quốc bảo"

Dược sĩ Đào Kim Long trở lại mảnh đất hơn nửa thế kỷ trước đã ghi dấu khoảnh khắc quan trọng của cuộc đời ông. Chính nơi đây, giữa đói rét, cực khổ, ông đã bật khóc giữa rừng già khi tìm thấy sâm Ngọc Linh.

Đội mưa bom tìm dược liệu bí truyền

Tháng 4, mùa hoa đỗ quyên rực rỡ trên đỉnh Ngọc Linh cũng là mùa cây sâm trổ bông thơm ngát. Người thầy thuốc già xúc động khi những ký ức xưa cũ trong hành trình đi tìm sâm được ùa về.

Ông kể, tìm thấy cây sâm Ngọc Linh không chỉ hoàn thành nhiệm vụ cấp trên giao, mà còn mở ra chân trời mới cho cây "thuốc giấu" của đồng bào Xơ Đăng.

Những năm 1970, cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn khốc liệt. Trong khi trên chiến trường, thuốc men điều trị rất khan hiếm, nhiều cán bộ, chiến sĩ của ta bị thương, bị sốt rét và các loại bệnh khác không có thuốc điều trị.

Dược sĩ Long được cấp trên giao nhiệm vụ cùng cộng sự vào chiến trường Khu V tìm cho ra cây "thuốc giấu", loài dược liệu bí truyền của đồng bào Xơ Đăng.

"Lúc đó tôi mới ngoài 30 tuổi, nhưng lại mắc chứng bệnh thấp khớp teo cơ và đang điều trị bệnh ở bệnh viện. Tôi sợ mình không hoàn thành nhiệm vụ do đường đi trắc trở, rừng núi hiểm địa và bom đạn kẻ thù dội ầm ầm trong khi sức khỏe mình lại không được tốt", dược sĩ Long nói và cho biết, trước khi lên đường, ông xin ra viện sớm để rèn sức khỏe.

Ông Long đến tỉnh Hòa Bình tập leo núi, ban đầu là chống gậy đi, sau mang theo ba lô đựng toàn gạch để thử thách bản thân. Từ chiếc ba lô 5kg, ông nâng dần lên 20kg, rồi 30kg và quãng đường di chuyển cũng tăng dần. Hơn 3 tháng rèn sức, khi thấy cơ thể đã đủ để dọc dài hành trình xuyên Trường Sơn, ông cùng cộng sự chính thức nhận nhiệm vụ lên đường.

Chàng giảng viên trẻ Đại học Y dược Hà Nội cùng những đồng nghiệp băng rừng giữa mưa bom bão đạn và địa hình đồi núi hiểm trở, thú rừng rình rập.

Dọc dài hết Tây Trường Sơn, đến nước bạn Lào rồi sang Đông Trường Sơn, ông Long cùng cộng sự đã tìm thấy hàng trăm cây thuốc quý. Nhưng dấu tích về cây "thuốc giấu" vẫn bặt vô âm tín.

"Chuyến đi bộ luồn rừng gần 4 tháng trời. Khi đến Kon Tum đã là tết Nguyên đán. Rồi ở Đắk Tô nơi vừa giải phóng xảy ra dịch bệnh, đoàn công tác nhận lệnh đi chống dịch. Khoảng 1 tháng dịch tạm lắng, chúng tôi lại tiếp tục đi tìm sâm", dược sĩ Long nhớ lại.

Vỡ òa niềm vui giữa rừng già

Gian nan, vất vả suốt nhiều tháng ròng, lương thực dần cạn và sức khỏe cũng bị bào mòn, nhưng cây sâm vẫn không thấy đâu.

Nhớ lại tích cũ về cây "thuốc giấu" của đồng bào Xơ Đăng và qua nghiên cứu, ông Long nhận định cây sâm có thể chỉ mọc trên đỉnh núi Ngọc Linh, ngọn núi tổ, cao nhất của dãy Trường Sơn.

Song, rừng núi bạt ngàn, đường đi lại hiểm trở, ông Long phải nhờ đến những người bản địa. Thế nhưng, điều ông và các cộng sự nhận được là cái lắc đầu đầy ẩn ý của đồng bào Xơ Đăng.

Người dân nơi đây không muốn tiết lộ "thần dược" cho bất kỳ ai xa lạ. Bởi với họ, bao đời qua, bí mật về cây "thuốc giấu" luôn được bảo vệ như một báu vật mà thần núi, thần rừng đã ban tặng.

Không còn lựa chọn, ông Long và cộng sự quyết định tự tìm đường lên đỉnh Ngọc Linh. Những con dốc đá dựng đứng, những cánh rừng rậm rạp khiến hành trình đầy khó nhọc.

"Hôm nay, chúng ta đi đến đây thật dễ dàng vì đường đã mở, nhưng ngày đó thì không thể kể hết được, có ngày chỉ đi được vài cây số thôi", dược sĩ Long nhớ lại.

Mải miết luồn rừng, vượt núi, lương thực mang theo đã hết. Tưởng chừng cuộc chinh phục núi Ngọc Linh thất bại thì điều bất ngờ đã đến. "Tôi nhìn đồng hồ lúc đó là 9h sáng. Chúng tôi đã gặp được cây nhân sâm đầu tiên ở độ cao 1.800m. Cảm giác sung sướng đến nghẹn lời", ông Long kể rằng lúc đó nước mắt ông đã rơi. Đó là ngày 18/3/1973.

Xác định vị trí tìm thấy mới chỉ là khởi đầu của nơi loài sâm phát triển, ông Long quyết định tiếp tục leo lên khu vực cao hơn.

Trong ráng chiều bên bờ suối, ông Long lặng đi trong giây lát, rồi vỡ òa trong niềm hạnh phúc khi ngay bên dưới chân là cả thảm nhân sâm dày đặc, mọc xanh tốt, nở hoa thơm ngát...

Dù lương thực mang theo đã cạn, ông và hai cộng sự vẫn nán lại 15 ngày trên đỉnh Ngọc Linh để nghiên cứu, ghi nhận các đặc tính về đất đai, khí hậu, đặc điểm di cư, phát tán của sâm Ngọc Linh.

Họ ăn rau rừng, mật ong và cả nước từ củ sâm. Chính loài cây họ tìm thấy đã giúp họ duy trì sức lực để hoàn thành công việc. Khi các ghi chép đã đủ đầy, họ rời núi, mang theo những mẫu vật đầu tiên, khởi đầu cho một hành trình khoa học mới.

Đưa "quốc bảo" vươn xa

Từ mẫu phẩm mang về và ghi chép thông tin, các nhà khoa học nghiên cứu và đưa ra kết luận: Cây dược liệu đó là một loại nhân sâm vô cùng quý hiếm.

Khu ủy Khu V đã chỉ đạo khoanh vùng bảo vệ, khai thác làm thuốc chữa bệnh, trị thương cho bộ đội. Từ đây, cây "thuốc giấu" chính thức được mọi người biết đến với "danh phận" cao quý.

Theo ông Nguyễn Tấn Liêm, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, từ phát hiện ban đầu mang tính bước ngoặt, sâm Ngọc Linh đã được xác định là loài dược liệu đặc hữu quý hiếm.

Sau hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, giá trị vượt trội của loại sâm này ngày càng được khẳng định cả về khoa học và thực tiễn. Đặc biệt, năm 2017, sâm Ngọc Linh chính thức được công nhận là sản phẩm quốc gia, nhiều người vẫn gọi là "quốc bảo".

Trở lại cột mốc đầu tiên "chạm mặt" sâm Ngọc Linh, dược sĩ Đào Kim Long đã chạm ngưỡng cửu tuần, như sống lại tuổi thanh xuân.

Ông nói rằng, chuyến trở lại này không chỉ là hành trình "về với cội nguồn di sản" mà mong muốn các thế hệ mai sau tiếp tục viết thêm chương mới, biến "quốc bảo" thành sinh kế bền vững.

Tại đây, người dược sĩ già đại diện trao tặng 3.000 cây sâm giống cho các cựu chiến binh tại 3 xã Tu Mơ Rông, Măng Ri, Đăk Sao. Ông xúc động: "Những củ sâm đầu tiên được đưa từ Ngọc Linh về xuôi đã cứu không ít cán bộ, chiến sĩ của ta nơi tiền tuyến. Những củ sâm giống hôm nay sẽ viết tiếp chặng đường mới cho "quốc bảo", ông Long chia sẻ.