Đồ án chỉnh trang 131 vòm cầu Phùng Hưng (Hà Nội) kỳ vọng hình thành một không gian văn hóa, công cộng mới. Tuy nhiên, theo KTS Trần Huy Ánh, bài toán quan trọng hơn là bảo tồn di sản trong mối quan hệ với lịch sử và tương lai phát triển đô thị.
Chỉnh trang để "đánh thức" một di sản đô thị
UBND phường Hoàn Kiếm (TP Hà Nội) đang triển khai các bước chuẩn bị lập Đồ án thiết kế đô thị riêng tỷ lệ 1/500 đối với khu vực 131 vòm cầu dọc phố Phùng Hưng. Phạm vi nghiên cứu rộng khoảng 10ha, với tổng chiều dài tuyến hơn 1,7km.
Theo phương án đề xuất, tuyến vòm cầu từ ga Long Biên đến nút giao Trần Phú - Ngõ Trạm được chia thành 6 đoạn (A, A1, B, C, D, E).
Theo định hướng nghiên cứu, hệ thống vòm cầu sẽ được khai thác theo từng chủ đề. Khu vực từ phố Cửa Đông đến Lê Văn Linh dự kiến phát triển thành không gian thủ công mỹ nghệ. Đoạn Lê Văn Linh - Hàng Cót là không gian văn hóa, nghệ thuật cộng đồng. Khu vực Hàng Cót - Hàng Giấy phát triển không gian ẩm thực. Đoạn Gầm Cầu - Nguyễn Thiếp được nghiên cứu hình thành khu chợ bazaar. Khu vực từ Nguyễn Thiếp đến ga Long Biên sẽ trở thành công viên công cộng kết hợp bảo tồn ga Long Biên cũ.
Cùng với việc tổ chức lại các không gian chức năng, đồ án cũng hướng tới giải tỏa các công trình lấn chiếm hành lang an toàn đường sắt, chỉnh trang hạ tầng kỹ thuật, cải thiện cảnh quan và từng bước hình thành tuyến trải nghiệm di sản kết nối phố cổ với ga Long Biên.
Việc khai thác 131 vòm cầu thành không gian văn hóa, dịch vụ được kỳ vọng sẽ tạo thêm sức sống cho khu vực trung tâm lịch sử của Hà Nội. Tuy nhiên, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội nhận định, nếu chỉ nhìn dự án dưới góc độ cải tạo cảnh quan hay phát triển du lịch thì sẽ chưa phản ánh đầy đủ giá trị của công trình.
Nhiều khu vực dưới các vòm cầu và dọc công trình hiện được sử dụng để kinh doanh, buôn bán, một số vị trí nhếch nhác, ảnh hưởng đến cảnh quan.
Giá trị của 131 vòm cầu không chỉ nằm ở những khối đá
KTS Trần Huy Ánh khẳng định: Giá trị của 131 vòm cầu nằm ở sự giao thoa độc đáo giữa lịch sử, kiến trúc, văn hóa và không gian phát triển đô thị. 131 vòm cầu được xây dựng từ đầu thế kỷ XX (khoảng 1900-1902), đây là minh chứng cho quá trình hiện đại hóa đô thị Hà Nội giai đoạn giao thời.
Cụ thể, 131 vòm cầu được xây dựng bằng đá hộc kiên cố với vòm cuốn mang phong cách châu Âu, tạo ra nét chấm phá trầm mặc giữa lòng Phố Cổ. Hệ thống vòm chạy dài qua các tuyến phố (Phùng Hưng, Gầm Cầu...) đóng vai trò như một "bức tường di sản" định hình nên diện mạo đặc trưng của khu vực phía Bắc Phố Cổ. Nhưng nó đã hư hỏng và gia cố lại nhiều lần và trong phát triển giao thông đô thị, tuyến đường sắt này không còn phù hợp cần phải thay đổi.
Theo định hướng cải tạo, khi dự án nâng cấp cầu Long Biên được triển khai để đưa đường sắt đô thị đi qua cầu vào trung tâm thành phố, thì hệ thống đường dẫn giao cắt với bốn tuyến phố đông đúc sẽ phải phân tầng loại bỏ giao cắt trên cùng mặt bằng. Điều đó đồng nghĩa, chiều cao 131 vòm cầu thay đổi thích ứng với chức năng mới.
Từ góc nhìn đó, KTS Trần Huy Ánh cho rằng việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế là cần thiết, nhưng Hà Nội cần tránh cách tiếp cận rập khuôn.
"Mỗi thành phố có một cách chuyển đổi riêng: Có nơi biến thành đường đi bộ, có nơi vẫn duy trì đường sắt bên trên, ở dưới là chợ, dãy phố thương mại hay nơi đỗ xe. Nhiều nơi kết hợp thành không gian công cộng… Hà Nội cũng cần có cách đi riêng. Nhưng nếu Hà Nội quá kỳ vọng nhiều lợi ích vào vòm cầu vốn chất lượng thấp phải gia cố nặng nề, kích thước vừa hẹp vừa thấp chuyển thành những thứ đẹp đẽ như tranh vẽ, đôi khi lạm dụng kỹ xảo đồ họa để tạo ảo giác/ảo tưởng thì cần cân nhắc. Nhất là nếu tốn tiền nâng cấp lại tốn kém lại không phù hợp với chức năng giao thông mới thì cần xét đến lợi ích tổng thể, lâu dài", KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh.
Một trong những tranh luận được đặt ra là liệu việc chỉnh trang có làm mất đi dấu vết thời gian của công trình. Theo KTS Trần Huy Ánh, trong trường hợp của 131 vòm cầu, vấn đề cần được nhìn nhận từ thực trạng của chính công trình.
"Những thách thức đề cao quá mức tại tình huống cụ thể này là không phù hợp. Vòm cầu cũ sập mới được xây đá bịt lại là đồ vá víu. Trước đây là chỗ đặt nhà vệ sinh công cộng, nơi tập kết rác, nay là bãi đỗ xe tràn lan. Các nghệ sĩ đã dùng các tác phẩm nghệ thuật để làm đẹp và tạo sự hấp dẫn… thì đó là những tác phẩm mới, có giá trị thực sự lại bị coi rẻ và lờ nó đi. Tôi tự hỏi sao không bảo tồn cái đẹp thực sự mà quá lo lắng cho những thứ tầm thường? Nếu tân trang làm mới các vòm đá cũ phải lo lắng thì sao không đặt câu hỏi rằng nếu làm mới vòm đá cũ thì di dời các tác phẩm nghệ thuật làm đẹp đoạn phố này đi đâu?", KTS bày tỏ.
Bởi lẽ, điều cần được bảo tồn không chỉ là những viên đá hay dấu tích cũ, mà còn là những giá trị văn hóa mới đã hình thành trong quá trình phát triển của không gian đô thị. Những tác phẩm nghệ thuật tại phố bích họa Phùng Hưng cũng đã trở thành một phần ký ức của khu vực và cần được tính đến trong quá trình chỉnh trang.
Dự án phố bích họa Phùng Hưng do các họa sĩ Việt Nam và Hàn Quốc thực hiện từ cuối năm 2017, hoàn thành đầu năm 2018. Sau nhiều năm sử dụng, một số hạng mục và tác phẩm đã xuống cấp.
Di sản cũng cần thích ứng với đô thị mới
Ở góc độ quy hoạch, KTS Trần Huy Ánh cho rằng số phận của 131 vòm cầu không thể tách rời cầu Long Biên và tuyến đường sắt. Ông cho biết: "Các vòm cầu là đường dốc dẫn đường sắt đi lên cầu Long Biên - nó vốn không thể tách rời chức năng/số phận giao thông đường sắt. Nếu cầu Long Biên được gia cố phục hồi chức năng giao thông thì đường dẫn này cũng cần đồng bộ với chức năng giao thông trong bối cảnh mới. Một cây cầu sắt có lịch sử 124 năm, bị đánh phá tơi bời, phức tạp về kỹ thuật cũng như nghệ thuật sắt thép còn phục dựng được thì tái hiện hình ảnh vòm cầu lịch sử trong chức năng mới cũng là chuyện đơn giản".
Có thể thấy, đây là điểm mấu chốt khi xem xét tương lai của dự án. Nếu cầu Long Biên được nâng cấp để đáp ứng yêu cầu giao thông mới thì hệ thống đường dẫn và các vòm cầu cũng cần được nghiên cứu đồng bộ, thay vì chỉ tập trung khai thác không gian phía dưới.
Việc chỉnh trang 131 vòm cầu không chỉ là dự án cải tạo cảnh quan hay phát triển không gian công cộng. Thành công của đồ án sẽ phụ thuộc vào khả năng dung hòa giữa bảo tồn giá trị lịch sử, phát huy không gian văn hóa và thích ứng với yêu cầu phát triển hạ tầng giao thông của Hà Nội trong giai đoạn mới.