Luận bàn về quy hoạch Hồ Gươm, các chuyên gia cho rằng, bài toán không chỉ là chỉnh trang không gian, mà còn là cách Hà Nội gìn giữ di sản, ký ức đô thị trong tiến trình phát triển.
Hà Nội đang lấy ý kiến đối với Điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị H1-1B và một phần Quy hoạch phân khu đô thị H1-1C, tỷ lệ 1/2.000, khu vực hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm) và vùng phụ cận, thuộc địa bàn phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam.
Hồ Gươm là không gian văn hóa đặc biệt, hội tụ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa. Ảnh: Khoa Trần
Đây là không gian đặc biệt của Thủ đô, hội tụ nhiều lớp giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc, cảnh quan và ký ức đô thị. Vì vậy, những đề xuất điều chỉnh không gian quanh Hồ Gươm đang nhận được nhiều ý kiến đóng góp từ giới chuyên môn.
Bảo tồn không có nghĩa là "đóng băng" Hồ Gươm
Trong phiếu góp ý đối với đồ án, ThS Nguyễn Đức Toản, Phó Chủ tịch Hội Xây dựng ngầm Việt Nam (VTA) đồng thuận về sự cần thiết cải tạo, chỉnh trang và nâng cao chất lượng không gian Hồ Gươm. Tuy nhiên, theo ông, mục tiêu cốt lõi cần là bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, ký ức đô thị và nâng cao chất lượng không gian công cộng.
"Bảo tồn không đồng nghĩa với đóng băng; phát triển cũng không nên đồng nghĩa với gia tăng khai thác bất động sản, tổng sàn hoặc cường độ thương mại tại lõi", ThS Nguyễn Đức Toản nêu quan điểm.
Theo ông, trước khi chốt quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000, cần xác lập các giới hạn kiểm soát về di sản, đường chân trời, sức tải, tổng diện tích sàn nổi - ngầm, không gian công cộng và hạ tầng kỹ thuật. Đồng thời, cần phân định rõ nội dung thuộc quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 và các ý tưởng kiến trúc - cảnh quan mang tính minh họa.
Việc thể hiện công trình, quảng trường, không gian ngầm hoặc công trình biểu tượng là cần thiết cho quá trình thảo luận, nhưng theo ông, không nên tạo cảm nhận rằng một phương án kiến trúc cụ thể đã mặc nhiên được xác lập ngay ở bước quy hoạch phân khu.
Phó Chủ tịch Hội Xây dựng ngầm Việt Nam cũng đặc biệt lưu ý sức tải thực tế của Hồ Gươm. Việc tính toán tải hạ tầng không nên chỉ căn cứ dân số thường trú mà cần tính cả người lao động, khách lưu trú, khách tham quan, hoạt động thương mại - dịch vụ và lượng người tham dự các sự kiện.
Theo ông, các kịch bản ngày thường, cuối tuần, dịp lễ, Tết và sự kiện lớn cần được kiểm chứng để xác định quy mô phù hợp của quảng trường, tầng ngầm, thương mại, bãi đỗ xe và hạ tầng phục vụ vận hành.
Đánh thức những lớp ký ức đã làm nên Hồ Gươm
PGS.TS Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng nhìn quy hoạch Hồ Gươm từ góc độ ký ức đô thị. Theo ông, việc điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận mở ra cơ hội để Hà Nội nhìn lại hệ thống không gian di sản quanh hồ.
Bài toán không chỉ là chỉnh trang đô thị, tổ chức lại giao thông hay tạo dựng thêm công trình kiến trúc, mà quan trọng hơn là nhận diện, phục hồi và kết nối những lớp ký ức đã góp phần tạo nên cấu trúc lịch sử của trung tâm Thăng Long - Hà Nội.
Từ câu chuyện về công trình biểu tượng được đề xuất trong phương án tại khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, PGS.TS Lưu Đức Hải đặt vấn đề: "Hà Nội đã có những biểu tượng lịch sử nào và chúng ta đã thực sự khai thác được giá trị của chúng hay chưa?".
Vẻ đẹp vốn có của Hồ Gươm. Ảnh: Mạnh Lê
Ông Hải dẫn trường hợp Tháp Báo Thiên, công trình từng tồn tại tại khu vực Nhà thờ Lớn Hà Nội ngày nay. Thay vì chỉ đặt vấn đề xây dựng một biểu tượng mới, theo ông, có thể nghiên cứu tái hiện ký ức Tháp Báo Thiên bằng không gian triển lãm, bảo tàng số, nghệ thuật ánh sáng hoặc trình chiếu công nghệ.
"Điều quan trọng không phải là phục dựng một cách cơ học một công trình đã mất, mà là làm cho tầng lịch sử ấy hiện diện trở lại trong nhận thức của cộng đồng", PGS.TS Lưu Đức Hải nhấn mạnh.
Cách tiếp cận này có thể mở rộng tới nhiều địa điểm quanh Hồ Gươm. Từ ký ức Ga xe điện Bờ Hồ, chùa Báo Ân, Tháp Hòa Phong đến các thiết chế báo chí, bưu điện, điện lực, nghệ thuật…mỗi địa điểm có thể trở thành một "địa chỉ ký ức".
Theo PGS.TS Lưu Đức Hải, mục tiêu không phải "bảo tàng hóa" Hồ Gươm mà là làm cho mỗi công trình có khả năng kể câu chuyện về chính mình và lớp ký ức đô thị mà nó đại diện. Khi được kết nối, các địa chỉ ấy có thể hình thành một "bảo tàng sống" của Hà Nội.
Những lớp lịch sử cũng không nhất thiết phải được tái tạo bằng công trình đồ sộ. Một không gian ký ức, tuyến đi bộ, tác phẩm nghệ thuật công cộng hay hệ thống ánh sáng phù hợp cũng có thể giúp người dân và du khách "đọc" được lịch sử thành phố.
Không gian Hồ Gươm cần được tiếp cận từ nhiều lớp giá trị
Từ góc nhìn kiến trúc và quy hoạch, TS.KTS Nguyễn Minh Đức cho rằng việc nghiên cứu Hồ Gươm cần được đặt trong tổng thể nhiều lớp giá trị, từ cây xanh, mặt nước, không gian công cộng đến cấu trúc khu dân cư, dấu ấn lịch sử và không gian dưới mặt đất.
Theo ông, quá trình chỉnh trang cần ưu tiên không gian công cộng, cây xanh và mặt nước. Hệ thống cây xanh hiện hữu cần được kiểm kê, đánh giá, bảo vệ; việc bổ sung cây xanh phải góp phần cải thiện bóng mát, vi khí hậu và chất lượng không gian đi bộ.
Với không gian ngầm, chuyên gia cho rằng, có thể nghiên cứu để hỗ trợ giao thông, bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật, dịch vụ công cộng và kết nối đường sắt đô thị. Tuy nhiên, phương án cần đánh giá kỹ yếu tố khảo cổ, địa chất, thủy văn, hệ thống rễ cây, ảnh hưởng tới công trình lân cận và khả năng thoát nạn.
Đáng chú ý, với khu dân cư Hàng Thùng, TS.KTS Nguyễn Minh Đức cho rằng, không nên mặc nhiên hiểu "tái cấu trúc" là phá dỡ để thực hiện một dự án quy mô lớn. Thay vào đó, có thể nghiên cứu cải tạo từng bước, nâng cấp điều kiện sống, hạ tầng và không gian công cộng nhưng vẫn duy trì cấu trúc đô thị, đời sống cộng đồng.
"Theo tôi, nên giữ lại Tượng đài Cảm tử. Dù có thể còn những ý kiến khác nhau về hình thức thẩm mỹ, việc đánh giá công trình cần đặt trong bối cảnh lịch sử, điều kiện sáng tác và mục đích xây dựng tại thời điểm ra đời. Qua thời gian, tượng đài đã trở thành địa điểm quen thuộc, gắn với ký ức cộng đồng, có ý nghĩa giáo dục lịch sử và khơi dậy tinh thần yêu nước", TS.KTS Nguyễn Minh Đức nói và cho rằng, chưa có đủ cơ sở thuyết phục để đề xuất phá bỏ công trình. Thay vào đó, có thể nghiên cứu chỉnh trang cảnh quan, nâng cao chất lượng không gian xung quanh và bổ sung phương thức giới thiệu lịch sử phù hợp.
Không gian ngầm phải giúp Hồ Gươm "nhẹ hơn"
ThS Nguyễn Đức Toản đề xuất ga C9 của tuyến metro số 2 nên được coi là "cửa ngõ tiếp cận di sản", góp phần tăng khả năng tiếp cận bằng giao thông công cộng, mở rộng mạng đi bộ và giảm nhu cầu xe cá nhân vào khu vực lõi.
Theo ông, không gian ngầm trước hết cần hỗ trợ hoạt động trên mặt đất, phục vụ đi bộ, trung chuyển metro, hạ tầng kỹ thuật, hậu cần, PCCC - thoát nạn. Tinh thần chung là "Metro và không gian ngầm phải giúp mặt đất Hồ Gươm nhẹ hơn, tốt hơn và ít áp lực hơn".