Công nghiệp: Thoát “bẫy gia công” bằng đòn bẩy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo

Khoa học công nghệ cùng đổi mới sáng tạo chính là "chìa khóa" cốt lõi giúp doanh nghiệp Việt thoát bẫy gia công, nâng cao năng suất và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Làm thế nào để công nghiệp Việt Nam thoát khỏi "bẫy gia công"?

Phát biểu tại Hội thảo Đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ, ngày 24/6, ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công thương nhìn nhận, sau gần 40 năm đổi mới kể từ năm 1986, kể từ năm 1986, có thể thấy các động lực tăng trưởng truyền thống như vốn, đất đai và lao động vẫn chiếm vai trò chủ yếu, trong khi động lực từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn chưa được khai thác tương xứng..

Để khắc phục khoảng trống pháp lý, Bộ Công thương đang tập trung xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm. Đây được kỳ vọng là bộ luật xứng tầm nhằm cụ thể hóa mục tiêu mà Đảng và Nhà nước giao phó: ngành công nghiệp chế biến, chế tạo phải đóng góp 28% GDP vào năm 2030. Thực tế cho thấy, chúng ta đang thiếu những công cụ đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp bứt phá. Nguồn lực đất đai dành cho phát triển công nghiệp ngày càng hạn chế. Vì vậy, việc phát triển các khu công nghiệp trong thời gian tới cần được định hướng theo tư duy mới, có trọng tâm, trọng điểm, gắn với các chuỗi giá trị, các ngành công nghiệp ưu tiên và mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ.

PGS.TS Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, công nghiệp nước nhà đang bị mắc kẹt - công đoạn gia công, lắp ráp có giá trị gia tăng thấp nhất. Trong khi đó, tỷ lệ nội địa hóa ở các ngành then chốt còn rất khiêm tốn: ngành ô tô chỉ đạt 10–15%, điện tử khoảng 25%.

PGS.TS Bùi Quang Tuấn khẳng định Việt Nam bắt buộc phải chuyển dịch từ tư duy "kinh tế nhà máy" (Factory Economy) sang "kinh tế hệ sinh thái" (Ecosystem Economy). "Đổi mới sáng tạo không phải là một hoạt động đơn lẻ, đơn tuyến mà phải là một hệ sinh thái đồng bộ, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, xoay quanh là Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và các định chế tài chính".

Những nút thắt trong thực thi chính sách

Tiến sĩ Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Chính sách Chiến lược, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới chia sẻ: Sau 8 năm thực hiện Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, Chính phủ đã ban hành tới 8 nghị định và 20 thông tư. Tuy nhiên, văn bản thay đổi liên tục đôi khi cũng không cập nhật hết.

Về Ngân sách dành cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026 lên đến 98.000 tỷ đồng. Theo kế hoạch, đến tháng 6/2026 phải giải ngân khoảng 33.000 tỷ đồng, nhưng thực tế Bộ Khoa học và Công nghệ mới tiêu được 1.800 tỷ đồng. Đến thời điểm hiện tại, chưa có doanh nghiệp nào trong năm 2026 tiếp cận được nguồn vốn này để triển khai các công nghệ chiến lược.

Tương tự, Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa có quy mô vốn hơn 12.000 tỷ đồng, nhưng sau 7 năm cũng mới chỉ giải ngân 1.194 tỷ đồng. Một con số quá ít khi chia cho cộng đồng gần 900.000 doanh nghiệp.

Theo Tiến sĩ Hà Huy Ngọc, nguyên nhân này xuất phát từ áp lực thủ tục hành chính và tâm lý e ngại của cán bộ địa phương. Việc các xã, tỉnh phải báo cáo tiến độ hàng ngày lên Ban chỉ đạo theo kiểu "ấn nút" cơ học để chạy KPI đã vô tình đẩy các sở ngành vào vòng xoáy giấy tờ, không còn thời gian tiếp xúc doanh nghiệp hay thẩm định ý tưởng…

Nút thắt này dẫn đến một thực trạng: nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam khi qua giai đoạn ươm tạo và bắt đầu tăng tốc vì sợ rủi ro "hình sự hóa" đã chọn cách lập trụ sở tại Singapore rồi đầu tư ngược lại. Họ chấp nhận trở thành pháp nhân nước ngoài để tìm kiếm sự an toàn và thuận lợi hơn trong việc gọi vốn, thoái vốn.

Điểm sáng từ nội lực doanh nghiệp và khát vọng làm chủ công nghệ

Ông Doãn Văn Bình, Giám đốc Chất lượng công ty Vina Electric cho biết, nhờ kiên trì đầu tư mạnh mẽ cho hệ thống nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng như thu hút nhân tài từ các viện, trường đại học, doanh nghiệp này đã hoàn toàn làm chủ công nghệ sản xuất các dòng sản phẩm thế mạnh như chống sét van, cầu chì tự rơi, cầu dao cách ly, chuỗi cách điện Polymer. Trước đây, các thiết bị này bắt buộc phải nhập khẩu với chi phí rất đắt đỏ và phụ thuộc vào nước ngoài về số lượng và tiến độ cấp hàng.

Vina Electric đã tự chủ công nghệ sả xuất, giá thành sẵn sàng cạnh tranh với các nước phát triển, đặc biệt là Trung Quốc, việc kiểm soát tốt chất lượng và tối ưu quá trình sản xuất gia công tại nhà máy, giúp giá thành thành phẩm giảm tới 50–60% so với trước đây, góp phần bảo vệ sản xuất nội địa, giảm thâm hụt thương mại, thúc đẩy tự chủ kinh tế, giúp giảm nhập siêu, giảm dòng ngoại tệ chảy ra nước ngoài, làm lợi cho đất nước.

Đặc biệt, việc áp dụng bài toán năng suất thông qua cải tiến đồ gá chuyên dụng đã giúp công ty tăng năng suất thiết bị lên gấp ba đến bốn lần, tiết kiệm hàng tỷ đồng mỗi năm. Sự đầu tư nghiêm túc này đã mang lại quả ngọt xứng đáng: kết thúc năm tài chính, Vina Electric đạt mức tăng trưởng kỷ lục 62% – một con số mơ ước đối với bất kỳ doanh nghiệp sản xuất công nghiệp nào trong bối cảnh vĩ mô biến động hiện nay.

Tuy nhiên, đại diện Vina Electric cũng chia sẻ những rào cản kỹ thuật mà doanh nghiệp gặp phải khi bơi ra biển lớn. Để đảm bảo thiết bị điện không sai số, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe, doanh nghiệp phải mang sản phẩm sang các trung tâm kiểm định quốc tế danh tiếng như KEMA (Hà Lan) hay Intertek (EU) để thử nghiệm. Chi phí test cho riêng một sản phẩm cầu chì đã tiêu tốn hơn 1 tỷ đồng. Đây rõ ràng là một rào cản tài chính quá lớn đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa nếu không có sự trợ lực, chia sẻ rủi ro từ phía Nhà nước thì các doanh nghiệp sẽ gặp nhiều khó khăn.