Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, các mô hình ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đều có khả năng mô phỏng hình ảnh, giọng nói, thậm chí là những cử động với độ chính xác rất cao.
Nhiều hệ lụy
Theo thống kê của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, trong 5 năm qua, lực lượng chức năng ghi nhận mỗi năm có từ 100.000 - 180.000 tin giả bị phát tán trên không gian mạng.
Nhiều tin giả do AI tạo ra gây hoang mang dư luận.
Riêng năm 2025, tội phạm lừa đảo trực tuyến trên cả nước giảm trên 30% so với năm trước đó. Tuy nhiên, thiệt hại do tội phạm lừa đảo trên không gian mạng gây ra tổng số tiền trên 6.000 tỷ đồng.
Mới đây nhất, trong ba tháng đầu năm 2026, một nền tảng mạng xã hội lớn ở Việt Nam đã phải gỡ bỏ đến 86 triệu tài khoản liên quan đến hành vi sử dụng công nghệ AI để tạo và lan truyền tin giả.
Trên mặt trận phòng, chống các loại hình tội phạm liên quan đến tin giả do AI tạo ra, trong 6 tháng đầu năm 2026, công an nhiều địa phương trên cả nước cũng thường xuyên triệt phá các vụ án; đồng thời, xử lý nhiều tài khoản mạng xã hội vi phạm.
Điển hình, đầu tháng 1, Phòng PA05 Công an Hà Nội phát hiện một Facebooker đăng video có tiêu đề "Truyền nhân Lạc Long Quân đây rùi", trong đó có hình ảnh người ngồi trên con trăn khổng lồ bơi trên mặt hồ Hoàn Kiếm.
Người đăng bài là N.H.A (SN 1976; trú tại phường Thanh Xuân, Hà Nội). H.A khai đã sử dụng điện thoại tạo video AI với mục đích câu like, câu view.
Trung tuần tháng 4, PA05 Hà Nội cũng phát hiện một tài khoản đăng bài viết có nội dung về giá xăng dầu, kèm theo hình ảnh được tạo bởi AI về một người đàn ông bị ngất tại cây xăng. Người đăng là N.T.Đ (SN 2005; trú tại phường Hoàng Mai, Hà Nội). Facebooker này thừa nhận hành vi sử dụng hình ảnh AI sai sự thật nhằm câu view.
Đáng chú ý, trong đợt thiên tai khắc nghiệt tại các tỉnh miền Trung hồi cuối năm 2025, mạng xã hội xuất hiện hàng trăm tin giả do công nghệ AI tạo sinh được lan truyền với tốc độ chóng mặt, khiến người dân hoang mang, lo lắng.
Vì sao tin giả do AI tạo dễ gây chú ý?
Trao đổi với Báo Xây dựng, thiếu tá Phạm Khánh Hòa (Phó trưởng Phòng 3, Cục A05) nhấn mạnh, các mô hình ứng dụng AI hiện nay đều có khả năng mô phỏng hình ảnh, giọng nói và thậm chí là những cử động với độ chính xác rất cao. Người dân rất khó để chỉ dựa vào một số hình ảnh, dấu hiệu trực quan bên ngoài mà có thể phân biệt được clip đó là thật hay giả.
Theo đại diện Cục A05, chưa bao giờ việc tạo sinh một bức ảnh, video, giọng nói hay thậm chí là cả một câu chuyện có sức thuyết phục lại nhanh chóng và dễ dàng như hiện nay thông qua công nghệ AI.
Đáng lo ngại, việc chế tạo hình ảnh, clip, thông tin giả được AI tạo sinh rất công phu y như thật. Do đó, người tiếp nhận thông tin nếu không tỉnh táo, phân tích đánh giá thì dễ lầm tưởng đó là tin thật.
Theo thượng tá, TS Đào Trung Hiếu (chuyên gia tội phạm học) động cơ chủ yếu khi phát tán tin giả là trục lợi vật chất. Đây là những đối tượng dùng hình ảnh, clip, câu chuyện cảm động (chủ yếu được tạo dựng bằng AI) nhằm lừa đảo tiền từ thiện hoặc bán hàng giả, hàng kém chất lượng trong lúc nhu cầu tăng cao.
Đối với các loại tin giả trong đợt thiên tai, động cơ của kẻ loan tin là nhằm phá hoại niềm tin xã hội. Cụ thể là những thông tin dạng như "cứu trợ chỉ đến nhà người quen", "lực lượng chức năng bỏ mặc dân" hoặc "ngập lụt do xả lũ bí mật"… Những tin giả này nếu không được kiểm chứng sẽ trực tiếp xói mòn niềm tin của người dân vào chính quyền và các tổ chức cứu trợ.
Ngoài ra, một số trường hợp tung tin giả để nhằm gây sự chú ý. Các đối tượng này phát tán thông tin sai sự thật chỉ vì muốn nổi tiếng, muốn có nhiều lượt xem hay chia sẻ, trong khi không lường hết hậu quả.
Phân biệt tin thật - giả cách nào?
Theo thiếu tá Phạm Khánh Hòa, khi bắt gặp hình ảnh, clip lan truyền trên mạng xã hội, người dùng thay vì chỉ tập trung vào soi xét kỹ thuật video thì nên chuyển hướng sang kiểm chứng tính xác thực và độ tin cậy của thông tin đó.
Cụ thể, để tránh vướng vào tin giả, người dân cần kiểm chứng nguồn tin đó từ đâu mà ra, xác định rõ hình ảnh, clip được đăng tải từ tài khoản chính thức, đã được xác thực của cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan hay xuất phát từ tài khoản ẩn danh, thiếu uy tín.
Người dùng mạng xã hội có thể kiểm tra chéo thông tin qua những nguồn độc lập, đặc biệt là từ đơn vị chức năng và báo chí chính thống. Cần đánh giá đầy đủ bối cảnh, bởi trong nhiều trường hợp, hình ảnh hoặc video là thật nhưng đã bị cắt ghép, lồng tiếng hoặc cố tình đưa ra khỏi ngữ cảnh gốc nhằm định hướng sai lệch dư luận.
Tiếp đó, mọi người nên rèn luyện cho mình thói quen kiểm chứng trước khi tin, xác minh trước khi chia sẻ. Đây có thể coi là kỹ năng cốt lõi giúp người dân tránh được hậu quả do tin giả, đặc biệt là tin thất thiệt do AI tạo ra trên không gian mạng.
Các chuyên gia cũng khuyến cáo, người dân khi truy cập các nền tảng mạng xã hội mà muốn kiểm chứng thông tin được chia sẻ là thật hay giả, có thể học thói quen "dừng lại một phút".
Theo đó, nếu mọi người dừng lại để tư duy, tỉnh táo khi bắt gặp hình ảnh, clip hay thông tin được ai đó chia sẻ, họ có thể tạo sự ngắt quãng để có thêm thời gian kiểm chứng, đo đếm được thông tin đó là sự thật hay do AI tạo ra.
Theo Cục A05, để xử lý các hành vi lợi dụng AI và Deepfake nhằm phát tán tin giả, hiện đơn vị đang tham mưu xây dựng ban hành dự thảo Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Nghị định mới sẽ bổ sung nhiều quy định nghiêm khắc nhằm xử lý các hành vi lợi dụng công nghệ AI và Deepfake để tạo dựng, phát tán thông tin sai sự thật.
Một trong số đó là xử lý nghiêm hành vi khởi tạo các sản phẩm giả mạo như video, hình ảnh do AI tạo ra và hành vi phát tán, lan truyền các nội dung sai sự thật. Dự thảo cũng quy định trách nhiệm đối với các nền tảng số nếu để xảy ra vi phạm nhưng không thực hiện kiểm định, kiểm soát hoặc gỡ bỏ nội dung theo yêu cầu của cơ quan Nhà nước.