Đại biểu đề nghị kiểm soát chặt rủi ro khi ngân hàng quản lý tài sản bảo đảm trái phiếu

Thảo luận dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 3 luật về ngân hàng, ĐBQH đề nghị kiểm soát chặt rủi ro khi ngân hàng làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm trái phiếu doanh nghiệp, nâng năng lực công nghệ phòng, chống rửa tiền bằng tài sản mã hóa.

Sáng 9/8, tiếp tục Chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng.

Kiểm soát xung đột lợi ích khi ngân hàng quản lý tài sản bảo đảm trái phiếu

Một trong những nội dung được các đại biểu quan tâm là quy định cho phép ngân hàng thương mại, tổ chức tín dụng làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ.

Thảo luận tại hội trường, đại biểu Trần Hoàng Ngân (đoàn TP.HCM) đồng tình với việc bổ sung quy định này, cho rằng tuy chỉ một câu nhưng có ý nghĩa lớn, góp phần cơ cấu lại thị trường tài chính Việt Nam.

Theo đại biểu, dư nợ trong hệ thống ngân hàng thương mại hiện hơn 20 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 145% GDP. Trong khi đó, định hướng vốn hóa thị trường chứng khoán khoảng 100% GDP, hiện đạt 80%; thị trường trái phiếu doanh nghiệp định hướng khoảng 25-30% GDP nhưng hiện mới khoảng 12% GDP.

Việc bổ sung chức năng cho ngân hàng thương mại làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm trái phiếu doanh nghiệp sẽ góp phần nâng vai trò của thị trường vốn, giảm gánh nặng cung ứng vốn đang tập trung lớn vào hệ thống ngân hàng.

Tuy nhiên, đại biểu Trần Hoàng Ngân đề nghị Ngân hàng Nhà nước yêu cầu các ngân hàng thương mại khi thực hiện nhiệm vụ này phải giải thích rõ cho khách hàng đâu là đại lý phát hành, đâu là bảo lãnh thanh toán phát hành và đâu là đại lý quản lý tài sản bảo đảm, tránh nhầm lẫn. Đại biểu cũng đề nghị nghiêm túc rút kinh nghiệm từ những vấn đề của thị trường trái phiếu doanh nghiệp trước đây.

Đồng quan điểm, đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) tán thành việc bổ sung hoạt động làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm trái phiếu doanh nghiệp vào hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng đây là nội dung tiềm ẩn rủi ro pháp lý và xung đột lợi ích.

Theo đó, cần quy định rõ nguyên tắc tách bạch hoạt động của ngân hàng thương mại khi làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm; quy định các nguyên tắc tối thiểu về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của đại lý.

Đồng thời, cần có cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích trong trường hợp cùng một ngân hàng vừa là bên cấp tín dụng, vừa là tổ chức tư vấn hoặc phân phối trái phiếu, đồng thời là đại lý quản lý tài sản bảo đảm cho doanh nghiệp phát hành. Đại biểu cũng đề nghị quy định điều kiện tối thiểu đối với ngân hàng thương mại thực hiện hoạt động này.

Nâng năng lực công nghệ chống rửa tiền bằng tài sản mã hóa

Đối với Luật Phòng, chống rửa tiền, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) đánh giá cao việc Ban soạn thảo đưa 15 dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa vào dự thảo Luật. Theo đại biểu, đây là bước tiến quan trọng trong cụ thể hóa Khuyến nghị 15 của FATF, tạo cơ sở pháp lý để nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro rửa tiền liên quan đến tài sản mã hóa.

Đại biểu Tú Anh đề nghị hệ thống lại 15 dấu hiệu theo từng nhóm, gồm nhóm chỉ báo ngoài chuỗi liên quan đến định danh và hành vi truy cập; nhóm chỉ báo trên chuỗi phản ánh cấu trúc, lịch sử dịch chuyển tài sản; nhóm chỉ báo về tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa và địa chỉ ví.

Đáng chú ý, đại biểu kiến nghị không nên coi 15 dấu hiệu là danh sách đóng, bởi hệ sinh thái Web3, DeFi đang phát triển nhanh, kéo theo các mô hình giao dịch, giao thức và phương thức mới để che giấu hoặc phân tán dòng tiền. AI cũng ngày càng được sử dụng để tự động hóa hoạt động giao dịch và có thể làm thay đổi đáng kể mô hình rủi ro.

Vì vậy, bên cạnh các dấu hiệu được quy định cụ thể trong Luật, cần có quy định mở, giao Thống đốc Ngân hàng Nhà nước quy định bổ sung các dấu hiệu giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa theo từng thời kỳ.

Theo đại biểu Trịnh Thị Tú Anh, thách thức không chỉ nằm ở quy định mà còn ở năng lực kỹ thuật để phát hiện các dấu hiệu trên chuỗi.

Tại điểm chuyển đổi tài sản mã hóa thành tiền pháp định, hệ thống ngân hàng có thể nhìn thấy giao dịch bằng đồng Việt Nam nhưng không mặc nhiên biết tài sản mã hóa trước đó đã đi qua những địa chỉ ví nào, sử dụng dịch vụ nào và qua bao nhiêu blockchain.

Để xác định nguồn gốc và đường đi của tài sản cần phân tích dữ liệu trên chuỗi khối, gồm phân cụm địa chỉ ví, phân tích đồ thị giao dịch, xác định chủ thể đứng sau địa chỉ ví, truy vết dòng tài sản qua nhiều blockchain và phân tích tương tác với hợp đồng thông minh.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng, đây không phải chức năng mặc định của hệ thống ngân hàng lõi. Nếu Luật quy định tổ chức báo cáo phải phát hiện những dấu hiệu mà hạ tầng kỹ thuật chưa đủ khả năng quan sát sẽ xuất hiện khoảng cách giữa nghĩa vụ pháp lý và năng lực thực thi.

Do đó, đại biểu đề nghị Ngân hàng Nhà nước nghiên cứu xây dựng hoặc tổ chức cung cấp hạ tầng công nghệ giám sát dùng chung theo mô hình SupTech/RegTech, trong đó có công cụ phân tích On-chain, cơ chế chia sẻ dữ liệu và hệ thống cảnh báo rủi ro cho các tổ chức thuộc diện báo cáo.

Đồng thời, cần bổ sung năng lực phân tích blockchain, điều tra tài chính số và pháp chứng kỹ thuật số cho các đơn vị có chức năng phòng, chống rửa tiền và điều tra tội phạm tài chính, công nghệ cao.

Giải trình tại phiên thảo luận, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Phạm Đức Ấn cho biết Ngân hàng Nhà nước ghi nhận các ý kiến của đại biểu và sẽ tiếp thu, giải trình đầy đủ để hoàn thiện dự thảo Luật.

Về đại lý quản lý tài sản bảo đảm trái phiếu doanh nghiệp, Thống đốc cho biết quy định này nhằm mở rộng quyền để các ngân hàng thương mại chủ động thực hiện thêm hoạt động quản lý tài sản bảo đảm. Hiện các ngân hàng thương mại thực hiện các giao dịch liên quan chủ yếu là giữ tài sản, còn dự thảo mở thêm các hoạt động khác.

Theo Thống đốc Phạm Đức Ấn, cách thức và điều kiện thực hiện hoạt động này sẽ tiếp tục được hoàn thiện. Các quy định liên quan đến Luật Chứng khoán cũng đã được tính đến nhằm bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Về băn khoăn làm thế nào để người dân không bị nhầm lẫn, tách bạch, minh bạch các hoạt động, Thống đốc cho biết, Ngân hàng Nhà nước sẽ tiếp tục làm rõ, phối hợp hoàn thiện các quy định liên quan đến chứng khoán và tài chính, bảo đảm an toàn cho các tổ chức tín dụng và không gây hiểu lầm cho người dân.

Liên quan về giao dịch đáng ngờ, các quy định cơ bản dựa trên tiêu chí, nhóm vấn đề mà FATF đưa ra. Các giao dịch đáng ngờ về cơ bản phải dựa vào tính chất định tính, không thể chỉ quy định bằng những ngưỡng định lượng cụ thể.

Thống đốc Phạm Đức Ấn cho rằng, nếu quy định cứng như giao dịch trên 500 triệu đồng, 1 tỷ đồng hoặc một mức tài sản cụ thể là giao dịch đáng ngờ thì sẽ rất khó bao quát, bởi phương thức rửa tiền ngày càng đa dạng. Vì vậy, dự thảo Luật được xây dựng theo hướng dựa trên các tính chất, dấu hiệu để nhận diện.

Trên cơ sở ý kiến của các đại biểu tại phiên thảo luận, Ngân hàng Nhà nước sẽ tiếp tục tiếp thu, hoàn thiện quy định về giao dịch đáng ngờ trong dự thảo Luật. Những nội dung được đại biểu Quốc hội góp ý sẽ được Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ tiếp thu, giải trình đầy đủ để tiếp tục hoàn thiện dự án Luật.