Đại biểu Quốc hội đề nghị siết chặt điều kiện hiến mô ở trẻ dưới 18 tuổi

Sáng 2/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về Dự án Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác. Một số đại biểu Quốc hội đã đề nghị siết chặt điều kiện hiến mô, bộ phận cơ thể người, nhất là ở trẻ dưới 18 tuổi.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn Hà Nội) cho rằng những ngày qua chúng ta nghe nhiều phản ứng của dư luận tập trung vào những quy định hiến mô, tạng đối với người dưới 18 tuổi. 

Sự quan tâm, phản biện của xã hội, theo ông Hiếu là dễ hiểu, vì đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến trẻ em trong bối cảnh nguy cơ tiêu cực của tội phạm xuyên quốc gia và các hành vi trục lợi bất chính liên quan đến mô, tạng luôn hiện hữu.

Vị đại biểu đồng thời là Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội nhấn mạnh, mục tiêu quan trọng của Luật sửa đổi là bảo vệ tốt hơn những người hiến tạng, đặc biệt là trẻ em.

Ông cũng cho biết rất thấu hiểu những người bệnh nặng đang chờ đợi cơ hội cuối cùng và duy nhất của mình để được ghép tạng. Nhiều khi chính niềm hy vọng đó sẽ là sức mạnh để họ tiếp tục chiến đấu với bệnh tật và mong một điều kỳ diệu sẽ xảy ra.

Nhưng đại biểu cũng hiểu nỗi lo lắng của người dân vì trên thực tế, tình trạng mua bán tạng, bắt cóc xảy ra ở một số khu vực trên thế giới vẫn còn.

Đánh giá báo cáo giải trình, tiếp thu của Chính phủ gửi các đại biểu đã làm rõ nội dung sửa đổi, chỉnh lý. Nhưng để luật tường minh, dưới góc độ chuyên môn, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề xuất chia thành 2 nhóm cụ thể cần quan tâm trong dự luật:

Nhóm thứ nhất là người hiến khỏe mạnh đang sống, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề nghị không nên cho hiến tạng, mô không có khả năng tái tạo và nguy hiểm ngay đến tính mạng con người. Với mô có khả năng tái tạo hoặc không ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe và sự phát triển, ông đề nghị chia từng nhóm quy định riêng.

Trong đó, trẻ dưới 18 tuổi chưa phát triển cơ thể hoàn chỉnh cũng nên cấm, trừ trường hợp đặc biệt trong chuyên khoa được đánh giá không ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ (ví dụ mô tái sinh là máu, tế bào gốc tạo máu...). Quá trình lấy chỉ được thực hiện khi có sự đồng ý của bản thân, gia đình và chỉ được hiến cho người cùng huyết thống gần, có giám định ADN, khi không còn các phương án khác khả thi.

"Đây chính là nút chặn để những kẻ xấu không thể tìm cách bắt cóc, tấn công trẻ mồ côi, giả dạng con nuôi", ông Hiếu nhấn mạnh.

Với người từ 18 đến 25 tuổi, đề nghị quy định "chỉ được cho, tặng với người cùng huyết thống". Còn với người trưởng thành trên 25 tuổi, ngoài người trong gia đình, đại biểu đề nghị có thể quy định cho tặng nhưng phải dưới sự giám sát của hội đồng độc lập, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.

Nhóm thứ hai là người hiến không còn khả năng sống, chết não, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh, việc xác định chết não phải được hội đồng độc lập đánh giá theo tiêu chuẩn chặt chẽ của thông lệ quốc tế.

Nếu là tử vong không rõ nguyên nhân, tai nạn, nghi ngờ bạo hành, người lang thang, không gia đình, bắt buộc phải có kết luận của pháp y và cơ quan điều tra, khẳng định không có dấu hiệu hình sự trước khi được xét hiến.

Trong nhóm này, với trẻ dưới 18 tuổi, đề nghị "hạn chế hiến tạng", trừ những trường hợp đặc biệt khi có sự đồng ý của gia đình, và chỉ được hiến cho người cùng huyết thống dưới sự giám sát của hội đồng độc lập.

Với người trên 18 tuổi, cần cấm tuyệt đối lấy tạng của người đã có văn bản từ chối hiến. Trường hợp khác (không có văn bản từ chối), cần đảm bảo đã được gia đình đồng ý, thực hiện dưới sự giám sát của hội đồng độc lập…

Để chống tiêu cực, ông đề nghị quy định ê kíp lấy tạng không được biết người nhận là ai, và mọi trường hợp ngoại lệ đều phải được Hội đồng Quốc gia phê duyệt, công khai trên hệ thống.

Về chi phí, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu khẳng định nguyên tắc tạng hiến là vô giá. Chi phí người bệnh chi trả, theo ông, chỉ là phí dịch vụ: điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch sau ghép. Tất cả được công khai minh bạch để làm căn cứ cho Bảo hiểm y tế thanh toán theo tỷ lệ.

"Chỉ khi làm được hai điều này thì luật sửa đổi mới thực sự đi vào cuộc sống một cách hiệu quả", đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng) ghi nhận cơ quan soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý một số nội dung quan trọng liên quan đến người dưới 18 tuổi. Theo đó, chỉ còn quy định người từ đủ 18 tuổi trở lên được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác. Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo chỉ giữ một ngoại lệ rất hẹp, đó là được hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải có văn bản đồng ý của cha mẹ.

Như vậy, so với các phương án trước đây, dự thảo đã thu hẹp rất nhiều phạm vi hiến mô, bộ phận cơ thể người chưa thành niên và bổ sung các biện pháp bảo vệ cần thiết. 

Từ góc độ đảm bảo thống nhất với Bộ luật Dân sự và các nguyên tắc đạo đức quốc tế, đại biểu đã góp ý 2 nội dung.

Về điều kiện hiến mô tái sinh của người dưới 18 tuổi khi còn sống (tại điểm d khoản 1 Điều 12 và Điều 15), đại biểu thống nhất với điều kiện duy nhất xem xét cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Tuy nhiên, bà cho rằng cần phân biệt sự đồng ý của cha mẹ đối với ý chí của chính người hiến. Dẫn quy định tại Điều 25,33,35 Bộ luật Dân sự 2015, đại biểu cho rằng "sự đồng ý của cha mẹ là điều kiện cần thiết, nhưng không mặc nhiên thay thế hoàn toàn ý chí của trẻ"…

Vì vậy, đại biểu Trịnh Tú Anh đề nghị bổ sung vào Điều 12 quy định: "Người dưới 18 tuổi phải được giải thích, tham vấn phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành; tuyệt đối không được thực hiện lấy mô nếu người đó phản đối, kể cả khi có văn bản đồng ý của cha mẹ". Đồng thời, đề nghị làm rõ tại Điều 15 trách nhiệm của Hội đồng tư vấn trong việc xác định độc lập nguyện vọng của trẻ, phát hiện và xử lý nguy cơ xung đột lợi ích cũng như cơ chế quyết định khi phát hiện xung đột lợi ích.

Về việc lấy mô, bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn (tại khoản 2 Điều 12 và khoản 2 Điều 20), dự thảo cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn nếu có văn bản đồng ý của người đại diện.

Đại biểu Tú Anh cho rằng việc dự thảo trao quyền đồng ý cho người đại diện không đương nhiên trái với Bộ luật Dân sự. Nguyên tắc hướng dẫn số 1 của WHO quy định việc lấy mô, bộ phận cơ thể người đã chết phải đáp ứng hai điều kiện đồng thời: có sự đồng ý theo yêu cầu của pháp luật và không có căn cứ cho thấy người đã chết từng phản đối việc lấy mô, bộ phận cơ thể của mình.

"Việc người dưới 18 tuổi chưa có quyền đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc ý chí phản đối việc hiến mô, bộ phận cơ thể mà trẻ đã thể hiện khi còn sống không có giá trị pháp lý", từ đó bà Tú Anh đề nghị bổ sung quy định: "Tuyệt đối không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu có căn cứ xác định người chưa thành niên đã bày tỏ ý chí phản đối khi còn sống".

Khẳng định hiến mô, tạng là một nghĩa cử nhân văn, nhân đạo cao đẹp. Nhưng đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng, giá trị nhân đạo của việc hiến tạng không chỉ nằm ở cơ hội được sống cho người nhận, mà còn ở sự tự nguyện và quyền được bảo vệ của người hiến.

"Đối với người chưa thành niên, pháp luật cần đảm bảo đồng thời hai mục tiêu: không đóng lại những cơ hội cứu sống người bệnh trong những trường hợp thực sự cần thiết, nhưng cũng không để mục đích cứu người trở thành lý do giảm đi sự bảo vệ dành cho trẻ em", đại biểu lưu ý.

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đồng Nai) khẳng định hiến mô, tạng hiến tặng là nghĩa cử cao đẹp, trao cơ hội sống cho người bệnh. Trách nhiệm của pháp luật là bảo vệ nghĩa cử ấy bằng những quy định chặt chẽ, nhân văn, để người hiến được bảo vệ, người dân tin tưởng và thầy thuốc có cơ sở pháp lý vững chắc để cứu chữa người bệnh.

Ông cũng ghi nhận việc Chính phủ, Bộ Y tế đã lắng nghe, tiếp thu điều chỉnh các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi. "Tôi tán thành những điều chỉnh thận trọng này", ông An nói.

Đại biểu An cho rằng Luật phải bảo vệ tối đa sức khỏe, sinh mệnh người dân, tạo cơ hội cứu chữa an toàn và cơ chế hữu hiệu để ngăn chặn hành vi cưỡng ép hiến, mua bán, ghép tạng trái pháp luật và trừng trị những kẻ giết người. Bảo vệ người hiến, người bệnh và thầy thuốc chính là nền tảng củng cố niềm tin và lan tỏa những nghĩa cử cao đẹp này đối với xã hội.

"Mục tiêu của Chính phủ, mục tiêu của Quốc hội khi ban hành đạo luật này ra là vì sức khỏe, vì người dân và vì sự an toàn của xã hội. Không có mục tiêu nào hơn hoặc cao hơn mục tiêu đó", đại biểu An đánh giá.