Đề xuất nhiều quy định mới về nhận nuôi con nuôi

Dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) sắp trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2 đã sửa đổi, bổ sung nhiều quy định mới liên quan đến điều kiện nhận nuôi con nuôi tại Việt Nam, cũng như các hành vi bị cấm.

Dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) gồm 4 chương, 31 điều, thay thế Luật Nuôi con nuôi hiện hành, dự kiến sẽ được trình Quốc hội xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI tới đây và có hiệu lực từ ngày 01/3/2027.

Luật Nuôi con nuôi hiện hành được Quốc hội khóa 12 thông qua ngày 17/6/2010 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2011. Kể từ khi thực hiện Luật Nuôi con nuôi đến hết ngày 31/12/2025, trên toàn quốc đã giải quyết 41.659 trẻ em làm con nuôi trong nước, chiếm hơn 89.52% trong tổng số 46.531 trẻ em được giải quyết làm con nuôi trong nước và nước ngoài, cao hơn 9 lần so với số lượng trẻ em được giải quyết cho làm con nuôi nước ngoài (4.872 trường hợp).

Trong số trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt được giải quyết cho làm con nuôi trong nước, có 5,32% trẻ em ở cơ sở nuôi dưỡng; 17,71% trẻ em ở nơi khác và 76,97% trẻ em sống ở gia đình. Về độ tuổi của trẻ em được nhận làm con nuôi trong nước, 47,85% trẻ em dưới 1 tuổi; 28,25% trẻ em từ 1-5 tuổi và 23,9% trẻ em từ 5 tuổi trở lên. Khoảng 99% trẻ em được nhận làm con nuôi trong nước có sức khỏe bình thường, chỉ khoảng 1% trẻ em mắc bệnh, khuyết tật.

Theo Tờ trình của Chính phủ, kết quả tổng kết 15 năm thi hành Luật Nuôi con nuôi năm 2010 cho thấy nhiều vướng mắc phát sinh trong thực tiễn cần được sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế.

Về các hành vi bị cấm, Chính phủ cho biết với sự phát triển của khoa học công nghệ, trên thực tiễn phát sinh hiện tượng sử dụng nền tảng mạng viễn thông, mạng xã hội và các nền tảng điện tử khác để môi giới, tìm kiếm, kết nối việc cho, nhận con nuôi trái pháp luật nhằm mục đích trục lợi. 

Chính vì vậy, dự thảo luật đã quy định các hành vi bị cấm như: 

Lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi; bóc lột sức lao động; xâm hại tình dục; ngược đãi, hành hạ con nuôi; mua, bán trẻ em hoặc thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật khác.

Lợi dụng việc nuôi con nuôi để trốn tránh việc thực hiện trách nhiệm pháp lý; vi phạm pháp luật, đạo đức, phong tục tập quán, truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc.

Giả mạo, sửa chữa trái pháp luật, làm sai lệch nội dung giấy tờ để giải quyết việc nuôi con nuôi.

Sử dụng mạng viễn thông, mạng xã hội hoặc các nền tảng điện tử khác để môi giới; tìm kiếm, kết nối việc cho, nhận con nuôi trái pháp luật.

Anh, chị, em ruột, anh, chị, em con chú, con bác, con cô, con cậu, con đi nhận nhau làm con nuôi; ông bà nội, ông bà ngoại, anh, chị, em ruột của ông bà nội, ông bà ngoại nhận cháu làm con nuôi.

Về điều kiện của người được nhận làm con nuôi, thực tế phát sinh nhiều trường hợp trẻ em có cha, mẹ đẻ còn đủ khả năng nuôi dưỡng nhưng vẫn được giải quyết cho làm con nuôi để được đi học, định cư ở nước ngoài hoặc để được hưởng chính sách ưu đãi của Nhà nước. Chính phủ đánh giá việc giải quyết cho trẻ em làm con nuôi trong những trường hợp này là không phù hợp, vì trẻ em có cha, mẹ đẻ vẫn đủ khả năng chăm sóc tại gia đình nơi trẻ em sinh ra chứ không phải là trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt cần được chăm sóc thay thế theo quy định của pháp luật về trẻ em.

Chính vì vậy, về điều kiện của người được nhận làm con nuôi, Dự thảo Luật quy định điều kiện của người được nhận làm con nuôi phải là trẻ em bị bỏ rơi, trẻ em mồ côi cả cha và mẹ, trẻ em không nơi nương tựa theo quy định của pháp luật về trẻ em (trừ trường hợp nuôi con nuôi trong phạm vi gia đình) để bảo đảm chỉ những trẻ em không có cơ hội sống trong gia đình gốc mới được giải quyết cho làm con nuôi, tôn trọng quyền của trẻ em được sống cùng cha, mẹ đẻ, không tách trẻ em khỏi gia đình gốc một cách không cần thiết.

Sửa đổi quy định về độ tuổi của trẻ em được lấy ý kiến đồng ý về việc làm con nuôi (hạ độ tuổi của trẻ em được lấy ý kiến từ đủ 9 tuổi xuống từ đủ 7 tuổi) để bảo đảm quyền của trẻ em được thể hiện ý kiến đối với các vấn đề liên quan đến mình phù hợp với quy định của Luật Trẻ em năm 2016.

Đối với điều kiện của người nhận con nuôi, Dự thảo Luật sửa đổi quy định cấm nhận con nuôi đối với người đã từng bị kết án (Luật Nuôi con nuôi năm 2010 quy định cấm nhận con nuôi đối với người chưa được xóa án tích) về một trong các tội được quy định tại Chương các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người; tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật; tội loạn luân; tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình; tội dụ dỗ, ép buộc hoặc chứa chấp người dưới 18 tuổi phạm pháp; các tội được quy định tại Chương các tội phạm về ma túy; các tội được quy định tại Chương các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh; các tội được quy định tại Chương các tội xâm phạm an ninh quốc gia của Bộ luật Hình sự.

Việc sửa đổi, bổ sung quy định trên đây nhằm bảo đảm con nuôi được sống trong môi trường gia đình an toàn, lành mạnh.

Về hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi, dự thảo Luật kế thừa quy định hiện hành theo hướng "kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha, mẹ đẻ không còn quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng, đại diện theo pháp luật, bồi thường thiệt hại, quản lý, định đoạt tài sản riêng của con đã được giải quyết cho làm con nuôi". Dự thảo Luật bỏ cụm từ "trừ trường hợp giữa cha, mẹ đẻ và cha, mẹ nuôi có thỏa thuận khác", để tránh xung đột về quyền và nghĩa vụ giữa cha, mẹ đẻ và cha, mẹ nuôi.

Dự thảo Luật cũng bổ sung quy định về chấm dứt việc nuôi con nuôi đối với các trường hợp con nuôi là người chưa thành niên mà cả cha và mẹ nuôi chết, mất năng lực hành vi dân sự, mắc bệnh hiểm nghèo hoặc phải chấp hành hình phạt tù; cha, mẹ nuôi bị kết án về tội ngược đãi, hành hạ con nuôi.