Đề xuất xây cơ sở dữ liệu quốc gia kết nối trí thức Việt toàn cầu

Việt Nam được đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về chuyên gia, trí thức khoa học công nghệ, kết nối nhà khoa học trong nước và người Việt ở nước ngoài, hướng tới huy động chất xám cho những bài toán phát triển.

Sáng 28/8 tại Hà Nội, Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031 khai mạc với chủ đề "Đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ đoàn kết - sáng tạo - đột phá - phát triển, đóng góp xứng đáng vào sự phát triển giàu mạnh của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc".

Đại hội đã bầu Ban Chấp hành VUSTA khóa IX, nhiệm kỳ 2026-2031 gồm 143 thành viên, Đoàn Chủ tịch gồm 24 thành viên. Ông Châu Văn Minh, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Bí thư Đảng ủy VUSTA, được tín nhiệm bầu giữ chức Chủ tịch VUSTA khóa IX.

Khoa học công nghệ phải giải quyết những bài toán thực tiễn

Phát biểu chỉ đạo Đại hội, bà Bùi Thị Minh Hoài, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy MTTQ, Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam khẳng định trí thức nói chung và trí thức khoa học, công nghệ nói riêng là vốn quý của dân tộc.

Theo bà Hoài, để đạt được hai mục tiêu 100 năm, Việt Nam không thể tiếp tục đi theo lối mòn của mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào tài nguyên thiên nhiên hoặc lao động giá rẻ.

"Khát vọng vươn mình chỉ có thể được hiện thực hóa bằng con đường khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia", bà Hoài nhấn mạnh.

Từ yêu cầu đó, hệ thống VUSTA cần chủ động tham mưu, hiến kế, đồng thời trực tiếp phối hợp với các ngành, địa phương giải quyết những bài toán phát triển từ thực tiễn.

Liên hiệp Hội cũng được yêu cầu trở thành địa chỉ tin cậy để đội ngũ trí thức gửi gắm tâm tư, nguyện vọng; chủ động đề xuất với Đảng, Nhà nước hoàn thiện thể chế, chính sách, pháp luật nhằm giải phóng năng lực sáng tạo, tôn trọng tính độc lập, khách quan và tự do sáng tạo trong nghiên cứu khoa học; có cơ chế vinh danh, đãi ngộ xứng đáng với những đóng góp xuất sắc.

Đằng sau yêu cầu này là một bài toán lớn hơn: Việt Nam có đội ngũ chuyên gia hoạt động tại các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và ở nước ngoài, nhưng làm thế nào để nguồn lực trí tuệ đó được tập hợp và kết nối hiệu quả với những vấn đề đất nước đang cần giải quyết.

Một trong những câu trả lời được đặt ra tại Đại hội IX là xây dựng một hệ thống dữ liệu có khả năng kết nối nguồn lực trí thức.

Xây bản đồ chuyên gia, trí thức Việt toàn cầu

Một trong những nhiệm vụ đáng chú ý được đặt ra tại Đại hội là khẩn trương nghiên cứu, xây dựng "Cơ sở dữ liệu quốc gia về chuyên gia, trí thức khoa học và công nghệ - VUSTA Global".

Theo Chủ tịch Bùi Thị Minh Hoài, cơ sở dữ liệu này được kỳ vọng trở thành công cụ tập hợp nguồn lực chất xám của trí thức trẻ, chuyên gia đang làm việc tại các viện nghiên cứu, trường đại học, tập đoàn kinh tế tư nhân và đội ngũ trí thức Việt Nam ở nước ngoài, tạo điều kiện để nguồn lực này tham gia đóng góp cho sự phát triển đất nước.

Đề xuất đáng chú ý không chỉ ở việc hình thành một cơ sở dữ liệu mới, mà còn cho thấy thay đổi trong cách tiếp cận việc tập hợp trí thức: từ tập hợp về tổ chức sang huy động được trí tuệ để giải quyết vấn đề.

Đến cuối tháng 7/2026, hệ thống VUSTA có 34 Liên hiệp Hội tỉnh, thành phố, 92 hội ngành toàn quốc và 575 tổ chức khoa học và công nghệ. Hệ thống đang mở rộng tập hợp trí thức trẻ, chuyên gia trong doanh nghiệp và người Việt Nam ở nước ngoài.

Phát biểu nhận nhiệm vụ, GS.VS Châu Văn Minh, Chủ tịch VUSTA khóa IX, cho rằng giá trị lớn nhất của tổ chức nằm ở con người, trí tuệ và tâm huyết của đội ngũ trí thức.

"Tập hợp trí thức không chỉ là tập hợp về mặt tổ chức, mà quan trọng hơn là tập hợp được trí tuệ, tâm huyết và niềm tin của các nhà khoa học", ông Minh nói.

Theo ông, VUSTA cần tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa trí thức với Đảng, Nhà nước và xã hội, đặc biệt chú trọng thu hút trí thức trẻ và người Việt Nam ở nước ngoài.

Yêu cầu này cho thấy nhiệm kỳ mới đang chuyển trọng tâm từ mở rộng mạng lưới tổ chức sang nâng hiệu quả huy động chất xám và khả năng đưa đội ngũ chuyên gia tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước.

VUSTA cũng xác định thay đổi quản trị toàn hệ thống thông qua chuyển đổi số trong quản lý, điều hành và kết nối chuyên gia; tăng năng lực nghiên cứu, dự báo chiến lược.

Một hướng khác là mở rộng mạng lưới chuyên gia quốc tế, kết nối trí thức Việt Nam trên toàn cầu, qua đó huy động kinh nghiệm, công nghệ và nguồn lực tri thức phục vụ phát triển.

Kéo nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường

Tập hợp được chuyên gia mới là một nửa bài toán. Nửa còn lại là biến tri thức và kết quả nghiên cứu thành giá trị trong thực tế.

Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam đề nghị VUSTA đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao khoa học công nghệ, đặc biệt thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với thực tiễn sản xuất và thị trường.

Các giải pháp đạt giải Vifotec cần được hỗ trợ mạnh hơn trong quá trình thương mại hóa.

VUSTA đồng thời cần tăng liên kết với các bộ, ngành và chính quyền địa phương để tham gia, đảm nhận các dịch vụ công, nhất là đào tạo nghề, phổ biến kiến thức kỹ thuật, chuyển giao công nghệ sinh học, nông nghiệp công nghệ cao và bảo vệ môi trường.

Theo Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, đây cũng là hướng đi nhằm nâng cao năng lực tự chủ tài chính bền vững cho các cấp hội.

Trong nhiệm kỳ VIII, tư vấn, phản biện và giám định xã hội tiếp tục là một trong những hoạt động chính. VUSTA và các tổ chức thành viên tham gia góp ý dự thảo văn kiện, cơ chế, chính sách, dự án luật, chương trình và đề án, qua đó cung cấp luận cứ khoa học cho quá trình hoạch định chính sách.

Từ năm 2020 đến nay, các đơn vị thuộc hệ thống ở Trung ương và địa phương triển khai hàng trăm đề tài, nhiệm vụ nghiên cứu mỗi năm, đồng thời tăng phối hợp với doanh nghiệp nhằm đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất và đời sống.

Nhiệm kỳ 2026-2031, VUSTA xác định nâng chất lượng tư vấn, phản biện theo hướng chủ động phát hiện vấn đề, dựa trên cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn.

Đồng thời, ba mắt xích chuyên gia - nghiên cứu - nhu cầu thực tiễn đang được đặt trong cùng một bài toán. Khi nguồn lực chuyên gia được nhận diện và kết nối tốt hơn, các vấn đề từ quản lý, địa phương hay doanh nghiệp có thêm khả năng tìm đến đúng người có chuyên môn. Ngược lại, kết quả nghiên cứu cũng có thêm cơ hội tiếp cận nơi có nhu cầu ứng dụng.

Từ một kho dữ liệu đến mạng lưới trí tuệ

VUSTA Global mới đang được đặt ở bước đề xuất nghiên cứu xây dựng. Đây sẽ là những yếu tố quyết định một cơ sở dữ liệu chuyên gia chỉ dừng ở việc tập hợp hồ sơ hay thực sự trở thành công cụ kết nối nguồn lực trí tuệ.

Bởi giá trị cuối cùng không nằm ở việc hệ thống có bao nhiêu tên chuyên gia, mà ở khả năng tìm đúng người cho đúng bài toán; đưa tri thức khoa học vào tư vấn chính sách, nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao công nghệ và sản xuất.

Đó cũng là tinh thần được GS.VS Châu Văn Minh đặt ra khi cho rằng nhiệm kỳ mới cần tạo ra đổi mới thực chất, bắt đầu từ cách tổ chức công việc, tập hợp trí thức, lắng nghe nhà khoa học và chuyển những ý kiến khoa học có giá trị tới các cơ quan có trách nhiệm.

Phát biểu bế mạc Đại hội, ông Minh cho rằng thành công của Đại hội IX mới là điểm khởi đầu cho một chặng đường phát triển mới.

Trong bối cảnh yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa ngày càng cao, cùng những thời cơ và thách thức từ Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, theo ông, hệ thống VUSTA cần tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm xã hội.

Nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ 2026-2031 là khơi dậy khát vọng cống hiến, tinh thần đổi mới sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ; đồng thời đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức hoạt động, đưa Nghị quyết Đại hội IX và Chương trình hành động sớm đi vào thực tiễn.

Qua đó, VUSTA đặt mục tiêu góp phần xây dựng nền khoa học và công nghệ tiên tiến, nền kinh tế tri thức hiện đại, đóng góp vào sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.