Xuân Bính Ngọ 2026, đền Đuổm (xã Phú Lương, Thái Nguyên) khoác lên diện mạo mới mà vẫn giữ nguyên hồn cốt xưa. Từ cổng tam quan, mái ngói rồng chầu đến hệ khung gỗ chạm khắc tinh xảo, từng lớp kiến trúc đang kể câu chuyện hàng trăm năm giữa đại ngàn.
Đền Đuổm được xây dựng khoảng thế kỷ XII (năm 1180), thờ danh tướng Dương Tự Minh, người dân tộc Tày, quê ở Quan Triều, phủ Phú Lương xưa. Dưới triều Lý, ông là thủ lĩnh phủ Phú Lương, trấn giữ vùng biên cương phía Bắc, dẹp loạn phỉ tặc, đoàn kết các dân tộc, giữ yên bờ cõi Đại Việt.
Với giá trị đặc biệt về kiến trúc, lịch sử, văn hóa, năm 1993, đền Đuổm được xếp hạng Di tích lịch sử, danh thắng quốc gia.
Năm 2017, lễ hội đền Đuổm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong hệ thống hơn 100 điểm thờ danh tướng Dương Tự Minh ở Thái Nguyên và vùng Việt Bắc, đền Đuổm là điểm trung tâm, linh thiêng bậc nhất.
Trước tình trạng xuống cấp của di tích, đầu năm 2025, dự án trùng tu, tôn tạo đã được khởi công với tổng mức đầu tư hơn 50 tỷ đồng. Nguồn kinh phí do Anh hùng Lao động Nguyễn Huy Quý – Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty CP Đầu tư Xây dựng và Khai thác Khoáng sản Thăng Long phát tâm tài trợ. Đến cuối tháng 11/2025, dự án đã hoàn thành.
Kiến trúc cổng đền mới sau khi trùng tu vẫn giữ nguyên nét cổ kính truyền thống thời nhà Lý. Cổng đền xây bằng gạch nâu đỏ, họa tiết đắp nổi sắc nét, phần mái cong mềm mại. Biển chữ nổi bật trên nền vàng, đặt chính giữa vòm cổng, tạo điểm nhấn trang trọng.
Kiến trúc bên ngoài Tam quan, đền Thượng, đền Trung, đền Hạ được gia cố kết cấu, thay thế vật liệu xuống cấp nhưng vẫn giữ nguyên bố cục kiến trúc truyền thống, tạo nên sự hài hòa giữa cái mới và cái cũ, không làm phá vỡ không gian văn hóa tâm linh của di tích,
Kiến trúc bên trong được phục dựng tỉ mỉ, tinh xảo từng chi tiết, được sơn son thếp vàng cho thấy tay nghề tinh xảo của thợ thủ công, tạo cảm giác ấm cúng, tôn nghiêm.
Dấu tích Hàm Long và dấu chân Hổ tạo lên thế đất long chầu hổ phục gắn với truyền thuyết linh thiêng. Đây là thế kiến trúc “tọa sơn” điển hình, lưng tựa núi, mặt hướng đường lớn, vừa vững chãi vừa khoáng đạt.
Tường bao, trụ biểu, bậc đá được gia cố đồng bộ, đảm bảo thuận tiện, an toàn cho du khách tham quan, vãn cảnh dịp đầu xuân. Tuy nhiên, tổng thể vẫn mang dáng dấp kiến trúc cổ thời Lý và vùng trung du Bắc Bộ.
Sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển, giữa yếu tố truyền thống và hiện đại của kiến trúc, cảnh quan đang tạo nên diện mạo mới cho không gian di tích trang nghiêm nhưng thân thiện, linh thiêng mà gần gũi, không tách rời thiên nhiên mà hòa quyện cùng núi đá, cây cổ thụ và các điểm linh thiêng tự nhiên cũng như không bị “đô thị hóa” quá mức.
Ông Lê Minh Hào, người dân gắn bó với đền Đuổm từ thuở ấu thơ chia sẻ: “Ngôi đền sau trùng tu vững chắc hơn, khang trang hơn nhưng vẫn giữ được nét kiến trúc xưa. Không gian tâm linh vẫn nguyên vẹn, chỉ có điều nay an toàn, sạch đẹp hơn, mong quần thể di tích tiếp tục được tôn tạo tổng thể để phục vụ nhân dân, du khách ngày càng tốt hơn”.
Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Thái Nguyên Hà Thị Bích Hồng cho biết: Đền Đuổm là một trong những di tích trọng điểm của tỉnh, có giá trị lịch sử, kiến trúc, văn hóa, giữ vai trò kết nối tuyến du lịch tâm linh: Trung tâm Thái Nguyên – Phú Lương – ATK Định Hóa – Chợ Đồn – Hồ Ba Bể. Ngành văn hóa – du lịch sẽ tiếp tục hoàn thiện điểm đến, liên kết tour tuyến, nâng cao chất lượng phục vụ để đền trở thành điểm nhấn của du lịch trung du, miền núi phía Bắc, nhất là dịp lễ hội đầu xuân.
Mỗi độ xuân về, lễ hội đền Đuổm lại diễn ra vào ngày mùng 6 tháng Giêng (âm lịch) lại thu hút hàng vạn du khách thập phương. Những đoàn rước trang nghiêm, nghi lễ tế truyền thống được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Theo bà Phạm Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch UBND xã Phú Lương, địa phương đã rà soát, đầu tư chỉnh trang cảnh quan, bảo đảm điện, nước, an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, tổ chức tập luyện nghi lễ, thành lập Ban chỉ đạo lễ hội, phân công nhiệm vụ cụ thể, sẵn sàng cho công tác tổ chức Lễ hội diễn ra ngày 6 tháng Giêng tới phục vụ du khách thập phương.
Ban quản lý di tích chỉnh trang không gian xung quanh di tích tạo sự trang hoàng cho kiến trúc tổng thể, hấp dẫn đón du khách. Ông Nguyễn Thế Hiệp, Phó Ban Thường trực Ban Quản lý di tích cho biết: Không gian rộng, kiến trúc đồng bộ, cảnh quan tự nhiên còn nguyên vẹn, tất cả tạo lợi thế lớn để thu hút du khách đầu xuân.
Anh hùng lao động Nguyễn Huy Quý chia sẻ, việc trùng tu không chỉ là một dự án xây dựng giữ gìn văn hóa, kiến trúc cổ xưa mà là sự tri ân tiền nhân, góp phần tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức lễ hội mùng 6 tháng Giêng trang trọng, xứng tầm với công lao Đức Thánh. “Khi di tích được bảo tồn đúng hướng, không chỉ giá trị văn hóa được phát huy mà còn mở ra động lực phát triển kinh tế – xã hội bền vững”, ông Quý bày tỏ.
Trong sắc xuân Bính Ngọ, ngôi đền không chỉ bừng sáng bởi kiến trúc cổ kính xưa được tôn lên do mái ngói mới, tường gạch mới, mà còn bởi niềm tin của nhân dân vào sự gìn giữ, phát huy giá trị di sản, để hồn thiêng đất Việt tiếp tục ngân vang giữa đại ngàn Thái Nguyên.