Đổi mới cách lựa chọn hòa giải viên, phù hợp đặc thù từng địa bàn

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 10/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi).

Góp ý về tiêu chuẩn hòa giải viên, đại biểu Lưu Thị Thúy Hằng (đoàn Phú Thọ) đánh giá việc dự thảo điều chỉnh tiêu chuẩn nơi cư trú từ "thường trú tại cơ sở" thành "cư trú thường xuyên tại cơ sở" là phù hợp thực tiễn, khắc phục tình trạng người đăng ký thường trú nhưng không sinh sống, làm việc ổn định, gắn bó với địa bàn.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị bỏ cụm từ "thường xuyên", chỉ quy định hòa giải viên là công dân Việt Nam cư trú tại cơ sở, nhằm thống nhất với Luật Cư trú.

Về cách bầu hòa giải viên, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (đoàn TP.HCM) cho rằng tại khu vực đô thị, nhất là chung cư, nhà trọ, nơi dân cư thường xuyên biến động, việc tổ chức họp để bầu hòa giải viên gặp nhiều khó khăn.

Do đó, cần cho phép thực hiện linh hoạt thông qua cuộc họp, lấy phiếu ý kiến trực tuyến hoặc kết hợp các hình thức. Mỗi hộ gia đình lấy ý kiến một lần, kết quả được cộng dồn trong khoảng thời gian nhất định; chỉ định hòa giải viên chỉ áp dụng khi việc lấy ý kiến ít nhất hai lần vẫn chưa đạt kết quả.

Đại biểu Lưu Thị Thúy Hằng cũng đồng tình với việc dự thảo bổ sung quy định về người được mời tham gia hòa giải, qua đó huy động già làng, trưởng bản, người có uy tín, người có trình độ pháp lý và kinh nghiệm xã hội. Việc lựa chọn cần bảo đảm tính độc lập, khách quan, không có xung đột lợi ích với các bên.

Đáng chú ý, các đại biểu đề nghị chú trọng đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong lựa chọn hòa giải viên.

Đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) cũng nhấn mạnh, tại những địa bàn này, hiệu quả hòa giải không chỉ phụ thuộc kiến thức pháp luật mà còn gắn với khả năng sử dụng ngôn ngữ, am hiểu phong tục, tập quán và uy tín của người tham gia. Do đó, cần ưu tiên bồi dưỡng hòa giải viên biết tiếng dân tộc thiểu số, phát huy vai trò người có uy tín và xây dựng tài liệu nghiệp vụ phù hợp.

Về vấn đề kinh phí, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc đồng tình với việc dự thảo chuyển từ cơ chế "hỗ trợ" sang "Nhà nước bảo đảm kinh phí" cho công tác hòa giải ở cơ sở. Tuy nhiên, tại các đô thị đông dân, nhiều vụ việc đa dạng, phức tạp, nếu áp dụng mức kinh phí bình quân theo chuẩn Trung ương có thể chưa tạo được động lực phù hợp.

Đại biểu Dương Khắc Mai cũng tán thành việc Nhà nước bảo đảm kinh phí, cho rằng đây là cơ sở tạo nguồn lực ổn định để duy trì hoạt động của tổ hòa giải, bồi dưỡng, tập huấn và bảo đảm điều kiện hoạt động của hòa giải viên. Đại biểu đề nghị Chính phủ quy định định mức, nội dung chi và cơ chế phân bổ kinh phí phù hợp từng địa bàn, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Góp ý về Điều 25, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (đoàn Lâm Đồng) đánh giá hòa giải trực tuyến phù hợp thực tiễn, giúp rút ngắn khoảng cách, giải quyết sớm các mâu thuẫn khi các bên ở những địa phương khác nhau.

Tuy nhiên, môi trường trực tuyến cũng phát sinh rủi ro về bảo mật. Một bên có thể sử dụng thiết bị khác để ghi âm, ghi hình rồi đưa nội dung lên mạng xã hội; có thể có người thứ ba nghe cuộc trao đổi phía sau màn hình; thông tin về tài sản, gia đình, nguyên nhân tranh chấp có thể bị lưu giữ hoặc chuyển cho người khác.

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định ngay trong Luật các nguyên tắc tối thiểu: hòa giải trực tuyến phải có sự đồng thuận của các bên; xác định đúng người tham gia và kiểm soát người được phép có mặt; việc ghi âm, ghi hình, sao chép, lưu trữ hoặc cung cấp nội dung phiên hòa giải cho người khác phải có sự đồng ý của các bên, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Đồng thời, phải tuân thủ yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin. Theo đại biểu, Luật chỉ cần quy định nguyên tắc, còn nền tảng, phương thức xác thực, tiêu chuẩn kỹ thuật và biện pháp bảo mật giao Chính phủ quy định.

Giải trình làm rõ ý kiến đại biểu nêu, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện quy định, trong đó việc áp dụng không thể cứng nhắc, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, khu vực chưa đáp ứng điều kiện về hạ tầng công nghệ.

Về cơ chế bầu và chỉ định hòa giải viên, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết dự thảo tiếp tục duy trì cơ chế bầu, đồng thời bổ sung hình thức chỉ định trong một số trường hợp không thể bầu được.

Theo Bộ trưởng, bầu vẫn là hình thức chủ đạo, giúp cộng đồng dân cư trực tiếp lựa chọn người có uy tín, am hiểu pháp luật, tập quán và được nhân dân tín nhiệm, qua đó tránh hành chính hóa một thiết chế mang tính xã hội, tự nguyện. Cơ chế chỉ định nhằm khắc phục trường hợp không thể tổ chức bầu, bảo đảm hoạt động của tổ hòa giải không bị gián đoạn.

Dự thảo cũng quy định nhiều hình thức bầu, gồm lấy ý kiến bằng phiếu, bỏ phiếu kín tại cuộc họp hoặc biểu quyết trực tuyến. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu đề xuất cho phép người dân tham gia trong một khoảng thời gian nhất định thay vì phải bầu tại một thời điểm.