Dự thảo Luật Bưu chính: Mỗi bưu gửi sẽ được định danh, có thể truy vết toàn trình

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) đề xuất mỗi bưu gửi có mã nhận dạng riêng, có thể truy vết từ lúc tiếp nhận đến khi phát, đồng thời đưa dữ liệu, AI và cơ chế thử nghiệm công nghệ mới vào khung pháp lý.

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) cũng đang thay đổi cách quản lý lĩnh vực này, từ hoạt động chủ yếu liên quan nhận, vận chuyển và phát thư, hàng hóa sang một hạ tầng gắn với logistics số, dữ liệu và kinh tế số.

Tại hội nghị góp ý dự thảo, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết dự án Luật dự kiến được trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026.

Theo ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, lĩnh vực bưu chính đang đứng trước những thay đổi căn bản, đòi hỏi hành lang pháp lý mới phù hợp tốc độ phát triển của thị trường.

Dự thảo xác định bưu chính là hạ tầng thiết yếu quốc gia, đồng thời là một bộ phận của hạ tầng logistics số, hạ tầng dữ liệu và kinh tế số. Nhà nước định hướng tăng ứng dụng khoa học công nghệ, dữ liệu, chuyển đổi số, hỗ trợ thương mại điện tử và phát triển hệ sinh thái bưu chính số an toàn, minh bạch.

Mỗi bưu gửi một mã nhận dạng

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là cơ chế định danh và truy vết bưu gửi.

Theo dự thảo, mỗi bưu gửi được gắn một mã nhận dạng duy nhất trong hệ thống của doanh nghiệp bưu chính ngay từ thời điểm tiếp nhận. Mã này được duy trì trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ, phục vụ theo dõi, quản lý và truy vết qua các công đoạn tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển đến phát hàng.

Một số trường hợp như bưu gửi tại thùng thư công cộng, bưu thiếp, báo và tạp chí không thuộc diện định danh.

Cùng với định danh, dự thảo chuyển sang phương thức quản lý bưu gửi dựa trên mức độ rủi ro. Doanh nghiệp phải thu thập, lưu trữ đầy đủ và chính xác thông tin người gửi, bảo đảm có thông tin liên hệ hợp lệ để nhận diện và phục vụ truy vết khi cần.

Mức độ rủi ro có thể được xác định từ thông tin người gửi, đặc điểm kiện hàng, hành trình vận chuyển hoặc các dấu hiệu bất thường liên quan an ninh quốc gia, trật tự và an toàn xã hội.

Tùy mức độ rủi ro, doanh nghiệp có thể kiểm tra, đối chiếu thông tin người gửi, yêu cầu xác minh bổ sung, tăng cường theo dõi hoặc thông báo cơ quan chức năng. Tuy nhiên, việc kiểm soát phải tương ứng với rủi ro, không vượt quá phạm vi cần thiết hoặc làm phát sinh nghĩa vụ, chi phí không cần thiết và phải tuân thủ quy định về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Theo ông Lê Văn Chung, Vụ Bưu chính, mã định danh là nền tảng dữ liệu liên kết bưu gửi với toàn bộ hành trình nghiệp vụ, giúp truy vết khi xảy ra sự cố hoặc xuất hiện dấu hiệu vi phạm.

Thay vì kiểm tra trên diện rộng, cách tiếp cận mới hướng đến phòng ngừa dựa trên dữ liệu, định danh, khả năng truy vết và mức độ rủi ro.

Mở đường thử nghiệm AI trong bưu chính

Dự thảo dành riêng một chương cho bưu chính số và bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động bưu chính.

Dữ liệu bưu chính gồm thông tin về bưu gửi, người sử dụng dịch vụ, quá trình tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát hàng và những dữ liệu phát sinh trong quá trình cung cấp dịch vụ.

Doanh nghiệp có trách nhiệm tạo lập, thu thập, lưu giữ, quản lý, khai thác, chia sẻ và bảo vệ dữ liệu. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ được thu thập nhằm phục vụ cung cấp, quản lý, vận hành và nâng cao chất lượng dịch vụ, phù hợp mục đích xác định tại thời điểm thu thập.

Điểm mới khác là đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Theo đó, doanh nghiệp có thể thử nghiệm công nghệ, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới trong phạm vi, không gian và thời gian nhất định dưới sự giám sát của cơ quan quản lý.

Các lĩnh vực được đề xuất thử nghiệm gồm phương thức cung ứng dịch vụ mới; công nghệ chia chọn, vận chuyển, phát hàng; ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và các mô hình quản lý, khai thác, kết nối dữ liệu bưu chính.

Quy định này có thể tạo hành lang cho AI phân loại hàng hóa, trung tâm chia chọn tự động và các hình thức giao nhận mới được thử nghiệm trong khuôn khổ pháp lý có kiểm soát.

Chuyển từ cấp phép sang đăng ký

Dự thảo cũng thay đổi phương thức quản lý doanh nghiệp bưu chính, chia thành hai nhóm gồm doanh nghiệp vận hành mạng và không vận hành mạng.

Các doanh nghiệp phải đăng ký với cơ quan quản lý trước khi cung cấp dịch vụ. Hồ sơ gồm thông tin doanh nghiệp, loại hình, phạm vi hoạt động nội tỉnh, liên tỉnh hoặc quốc tế và các biện pháp bảo đảm an toàn, an ninh, quản lý chất lượng.

Cơ quan quản lý kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ nhưng không thẩm định nội dung. Doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của thông tin và duy trì điều kiện kinh doanh trong quá trình hoạt động.

Nếu hết thời hạn luật định mà cơ quan có thẩm quyền không có ý kiến, doanh nghiệp được quyền cung cấp dịch vụ theo nội dung đã đăng ký. Cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang tăng trách nhiệm của doanh nghiệp kết hợp hậu kiểm, giám sát trong quá trình hoạt động.

Mạng bưu chính công cộng cũng được định hướng phát triển các điểm phục vụ đa năng, có thể tiếp nhận hồ sơ, trả kết quả thủ tục hành chính, hỗ trợ sử dụng dịch vụ công trực tuyến và tiếp cận thương mại điện tử, đặc biệt tại miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo.

Với người dùng, dự thảo tiếp tục quy định quyền được cung cấp đầy đủ thông tin, bảo đảm bí mật thông tin sử dụng dịch vụ, khiếu nại và được bồi thường thiệt hại. Người gửi có trách nhiệm cung cấp chính xác thông tin người gửi, người nhận, bưu gửi và chịu trách nhiệm về nội dung hàng hóa.

Khi bưu gửi bị mất, hư hỏng hoặc tráo đổi toàn bộ, doanh nghiệp phải bồi thường theo giới hạn trách nhiệm. Mức bồi thường do doanh nghiệp công bố nhưng không được thấp hơn mức cơ quan có thẩm quyền quy định.

Theo dự thảo hiện tại, Luật Bưu chính sửa đổi dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027, thay thế Luật Bưu chính năm 2010. Doanh nghiệp đã được cấp phép hoặc xác nhận thông báo hoạt động trước đó có 12 tháng kể từ khi luật có hiệu lực để đáp ứng điều kiện kinh doanh mới.