Gìn giữ bản sắc văn hóa Việt trong không gian kiến trúc hiện đại
Quá trình đô thị hóa đang làm thay đổi diện mạo kiến trúc TP.HCM và khu vực phía Nam, đặt ra yêu cầu bảo tồn di sản, kế thừa giá trị bản địa và gìn giữ bản sắc văn hóa trong phát triển đô thị.
Giữa nhịp phát triển và đổi thay của TP.HCM, những công trình như Dinh Độc Lập, chợ Bình Tây, đình Phú Nhuận vẫn lưu giữ dấu ấn kiến trúc, lịch sử và văn hóa, đồng thời gắn bó với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ. Mỗi công trình mang nét kiến trúc riêng, phản ánh đặc trưng văn hóa của từng giai đoạn phát triển đô thị.

Dinh Độc Lập là công trình tiêu biểu cho sự kết hợp giữa kiến trúc hiện đại và tinh thần văn hóa phương Đông.
Giá trị của các công trình không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc mà còn ở lịch sử, tập quán và sinh hoạt cộng đồng được lưu giữ qua thời gian.
Sau đợt trùng tu với kinh phí khoảng 104 tỷ đồng, chợ Bình Tây hoạt động trở lại năm 2018, tiếp tục duy trì chức năng giao thương. Các chi tiết như tháp đồng hồ, hoa văn trang trí, đầu đao và hệ thống mái ngói được chú trọng bảo tồn.
Đình Phú Nhuận cũng tiếp tục lưu giữ kiến trúc đình làng Nam Bộ, đồng thời duy trì Lễ hội Kỳ Yên với những nghi thức truyền thống. Trong khi đó, Dinh Độc Lập từng bước ứng dụng công nghệ số trong hoạt động giới thiệu, phát huy giá trị di tích.

Chợ Bình Tây lưu giữ những nét kiến trúc đặc trưng của khu vực Chợ Lớn, nổi bật với hệ mái ngói và tháp đồng hồ.
Thực tế cho thấy, bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại cấu kiện hay đường nét kiến trúc nguyên bản mà còn phải duy trì công năng, gắn kết với cộng đồng và phát huy giá trị trong đời sống hiện đại. Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình chỉnh trang, cải tạo đô thị.
Tìm bản sắc trong ngôn ngữ kiến trúc mới
Bên cạnh việc bảo tồn công trình cũ, bài toán đặt ra là làm thế nào để bản sắc văn hóa tiếp tục hiện diện trong kiến trúc đương đại. Dù được đề cập nhiều năm, dấu ấn văn hóa địa phương trong không ít công trình mới tại TP.HCM vẫn chưa thực sự rõ nét.
ThS.KTS Phạm Tuấn Khanh, giảng viên Khoa Kiến trúc, Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM, nhận định, vấn đề bản sắc văn hóa Việt trong kiến trúc đã được đặt ra từ 20 - 30 năm nay, nhưng vẫn còn mờ nhạt ở nhiều công trình. Nguyên nhân đến từ những hạn chế trong nghiên cứu kiến trúc bản địa, đào tạo chuyên môn, áp lực kinh tế và công cụ quản lý kiến trúc đô thị.
Theo ông, không nên đồng nhất bản sắc với việc đưa các biểu tượng truyền thống như mái đình, đầu đao, hoa sen hay họa tiết trống đồng vào công trình hiện đại. Nếu chỉ mô phỏng hình thức, những chi tiết này dễ trở thành yếu tố trang trí, thiếu gắn kết với công năng và bối cảnh sử dụng.
ThS.KTS Nguyễn Đức Lập, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM, cho rằng cần chắt lọc tinh thần, cấu trúc không gian và giải pháp thích ứng với tự nhiên của kiến trúc truyền thống. Với kiến trúc Nam Bộ, hàng hiên, sân trong, giếng trời, khoảng đệm và sự kết nối giữa không gian trong nhà với cảnh quan có thể trở thành chất liệu cho sáng tác hiện đại.

Những yếu tố như hàng hiên, sân trong và sự kết nối với thiên nhiên được kế thừa trong thiết kế nhà ở đương đại, góp phần thích ứng với điều kiện khí hậu Nam Bộ.
Chẳng hạn, hàng hiên vừa che mưa nắng, vừa tạo khoảng chuyển tiếp giữa không gian trong và ngoài, hỗ trợ thông gió và điều hòa vi khí hậu. Khi được vận dụng phù hợp với công năng, điều kiện tự nhiên, những nguyên lý này vẫn có giá trị trong thiết kế hiện nay.
Đồng quan điểm, KTS Nguyễn Mạnh Dũng, nguyên Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Đồng Nai, cho rằng bản sắc còn thể hiện qua cách tổ chức không gian, lựa chọn vật liệu và sự hài hòa giữa công trình với cảnh quan, thay vì chỉ dựa vào những hình ảnh nhận diện trực tiếp.
Từ quy hoạch đến lựa chọn vật liệu
Bản sắc kiến trúc không chỉ được tạo nên từ thiết kế từng công trình mà còn phụ thuộc vào cách tổ chức không gian đô thị. Với TP.HCM và khu vực Nam Bộ, hệ thống sông rạch, vườn cây và không gian ven sông là những yếu tố đặc trưng cần được gìn giữ.
Theo ông Nguyễn Đức Lập, các giá trị bản địa cần được cụ thể hóa trong quy chế quản lý kiến trúc và hướng dẫn thiết kế đô thị. Những tiêu chí về hình thái, chiều cao, mật độ xây dựng, khoảng lùi, vật liệu, màu sắc và không gian công cộng cần phù hợp với đặc trưng lịch sử, văn hóa và điều kiện tự nhiên của từng địa phương. Quy hoạch cũng cần chú trọng bảo vệ hành lang sông rạch, duy trì không gian xanh và kết nối các điểm di sản.
Bên cạnh quy hoạch, vật liệu góp phần định hình ngôn ngữ kiến trúc và khả năng thích ứng của công trình. Ông Lê Nam Hải, Chủ tịch Group Vật liệu Xây dựng Miền Nam, Trưởng Phân hội Gốm sứ Xây dựng miền Nam (VIBCA), cho rằng việc lựa chọn vật liệu cần gắn với điều kiện tự nhiên, kỹ thuật xây dựng và tập quán sinh hoạt từng vùng.

Giải pháp mái hai lớp và tổ chức không gian mở giúp công trình thích ứng với điều kiện nắng nóng, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.
Tại khu vực phía Nam, khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều đòi hỏi vật liệu có khả năng thông thoáng, chống ẩm, chống thấm và bảo đảm độ bền. Chủ đầu tư, đơn vị tư vấn cần đánh giá hiệu quả sử dụng và chi phí bảo trì trong suốt vòng đời công trình, thay vì chỉ quan tâm đến giá thành ban đầu.
Xu hướng xây dựng xanh cũng mở ra cơ hội ứng dụng vật liệu không nung, vật liệu tái chế, gạch ngói cải tiến cùng các giải pháp cách nhiệt, chống thấm. Tuy nhiên, để mở rộng sử dụng cần giải quyết những vấn đề về giá thành, chất lượng, nguồn cung và tiêu chuẩn kỹ thuật, đồng thời tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu.
Để giá trị bản địa được vận dụng hiệu quả trong các công trình mới, cần có sự phối hợp giữa giới chuyên môn, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Theo ông Phạm Tuấn Khanh, công tác nghiên cứu cần chú trọng khảo sát, đo vẽ và tư liệu hóa kiến trúc Nam Bộ, từ cấu trúc không gian, vật liệu đến kỹ thuật xây dựng và tập quán sinh hoạt. Những tư liệu này cần được đưa vào chương trình đào tạo, giúp sinh viên kiến trúc hình thành tư duy thiết kế dựa trên bối cảnh địa phương.
Ở góc độ nghề nghiệp, ông Nguyễn Đức Lập đề xuất phát huy vai trò tư vấn, phản biện của Hội Kiến trúc sư đối với các đồ án quy hoạch lớn, công trình công cộng trọng điểm và dự án cải tạo không gian văn hóa đô thị. Trong khi đó, ông Nguyễn Mạnh Dũng cho rằng cần đưa tiêu chí văn hóa địa phương vào hoạt động thi tuyển phương án kiến trúc, quy hoạch khu đô thị mới, khuyến khích thiết kế dựa trên nghiên cứu lịch sử, khí hậu và tập quán sinh hoạt.
Đô thị hiện đại không nhất thiết phải mang diện mạo giống nhau. Khi di sản được bảo tồn gắn với cộng đồng, còn công trình mới biết kế thừa giá trị bản địa qua giải pháp thiết kế, quy hoạch và lựa chọn vật liệu phù hợp, bản sắc văn hóa sẽ tiếp tục hiện diện trong không gian sống đương đại.