Giữ hồn cốt nghìn năm trong quy hoạch trăm năm

Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm không chỉ là bài toán mở rộng không gian phát triển, tái cấu trúc đô thị. Sâu xa hơn, đó còn là việc giữ gìn hồn cốt của một đô thị hơn nghìn năm tuổi.

Từ những lớp trầm tích lịch sử

Giữa những nền gạch cổ và lớp dấu tích kiến trúc ở Hoàng thành Thăng Long, nhà sử học Dương Trung Quốc mường tượng lại câu chuyện nhiều năm trước, khi Hà Nội chuẩn bị xây dựng Nhà Quốc hội. Đó là thời điểm mà Thủ đô từng đứng trước lựa chọn không dễ dàng giữa phát triển và gìn giữ di sản.

Ông nhớ lại, quá trình chuẩn bị xây dựng công trình, việc phát hiện hàng loạt di vật khảo cổ đã làm dấy lên một cuộc tranh luận rất quyết liệt: Giữ hay không giữ, xây tiếp hay dừng lại để bảo tồn?

"Rất may, cuối cùng một lời giải hài hòa đã được tìm ra, Nhà Quốc hội vẫn được xây dựng, còn những giá trị khảo cổ, di sản của Hoàng thành Thăng Long vẫn được giữ lại, nghiên cứu, bảo tồn và sau đó được thế giới công nhận", nhà sử học Dương Trung Quốc nói.

Câu chuyện Hoàng thành Thăng Long cho thấy, với một đô thị có bề dày văn hóa và lịch sử như Hà Nội, quy hoạch không thể chỉ bắt đầu từ mặt bằng hiện trạng, mà còn phải bắt đầu từ những lớp trầm tích lịch sử, trong ký ức cộng đồng và trong cả nền văn hóa đã bồi đắp nên diện mạo Thủ đô.

Cũng bởi vậy, khi Hà Nội bước vào quá trình xây dựng Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản không còn là nội dung bên lề, mà trở thành trục nền tảng.

Trung tâm di sản của cả nước

Theo Báo cáo thuyết minh Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm của Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội và Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội, Hà Nội hiện là địa phương có số lượng di tích lớn nhất cả nước với 6.489 di tích, chiếm 16,3% tổng số di tích toàn quốc.

Tính đến tháng 3/2025, thành phố có 2.669 di tích đã được xếp hạng các cấp, trong đó có 1 di sản thế giới, 2 di sản tư liệu thế giới, 22 di tích quốc gia đặc biệt cùng hàng nghìn di tích cấp quốc gia và cấp thành phố.

Những con số đó cho thấy, Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, mà còn là trung tâm di sản lớn nhất cả nước.

So với TP.HCM, số di tích cấp tỉnh của Hà Nội nhiều hơn gấp 11 lần, di tích và danh lam thắng cảnh cấp quốc gia gấp hơn 14 lần, di tích quốc gia đặc biệt gấp 10 lần.

Theo các chuyên gia, đây là lợi thế, đồng thời cũng là trách nhiệm rất lớn trong công tác quy hoạch, quản lý và phát triển đô thị.

Lấy ý kiến rộng rãi

Theo UBND TP Hà Nội, sau Quyết định số 813/QĐ-UBND phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, thành phố đã tổ chức nhiều cuộc họp với các sở, ngành và đơn vị tư vấn trong, ngoài nước để thống nhất nội dung, tiến độ triển khai.

Đáng chú ý, Hà Nội xác định rõ các nhiệm vụ trọng tâm cần nghiên cứu sâu gồm: Cải tạo, tái thiết đô thị; bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa - lịch sử; định hướng phát triển hệ thống hạ tầng giao thông dài hạn. Một số khu vực di sản đặc biệt quan trọng như Hoàng thành Thăng Long, Cổ Loa, Văn Miếu - Quốc Tử Giám và vùng phụ cận được yêu cầu nghiên cứu kỹ lưỡng.

Theo ông Lưu Quang Huy, Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội, ngay từ khi được giao nhiệm vụ, Viện đã chủ trì phối hợp với 5 đơn vị trong liên danh tư vấn triển khai các nội dung nghiên cứu theo kế hoạch, từ đó đề xuất định hướng phát triển không gian Thủ đô trong dài hạn.

Đến đầu tháng 3/2026, Viện và các đơn vị tư vấn đã tiếp nhận nhiều dữ liệu, tài liệu phục vụ nghiên cứu từ các sở, ban, ngành cùng các phường, xã trên địa bàn thành phố.

Theo ông Huy, toàn bộ quá trình nghiên cứu được triển khai trên cơ sở bám sát Nghị quyết số 258 của Quốc hội và các luật liên quan. Các nội dung về bảo tồn di sản văn hóa cũng đang được lấy ý kiến rộng rãi.

Quy hoạch không thể tách rời di sản

Theo Kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, trong quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, cần nhận diện rõ hai nhóm giá trị: Những giá trị đổi thay và những giá trị vĩnh cửu.

"Đổi thay là tất yếu, nhưng bên dưới mọi biến chuyển vẫn tồn tại những giá trị nền tảng như thiên nhiên, lịch sử, cấu trúc không gian văn hóa", ông Ánh nói.

Theo ông, bảo tồn trong quy hoạch dài hạn không chỉ là giữ lại công trình, mà là giữ được toàn bộ không gian lịch sử, thiên nhiên đã tạo nên di sản. Điều này đòi hỏi quy hoạch phải lượng hóa bằng giải pháp cụ thể như mở rộng không gian bảo tồn ra sao, lộ trình thế nào, nguồn lực và cơ chế thực hiện cũng cần tính đến.

Thực tế, nhiều di sản đang chịu áp lực lớn từ đô thị hóa, mật độ dân cư cao và sự co hẹp không gian bảo vệ.

Vì vậy, quy hoạch Thủ đô lần này không chỉ là cơ hội phát triển, mà còn là cơ hội để tái cấu trúc lại không gian di sản theo tầm nhìn dài hạn, nơi bảo tồn không tách rời phát triển.