Giữ nếp nhà trong thời đại số

"Điều đáng lo không chỉ là khó khăn vật chất...". Có lẽ đây là câu chữ khiến nhiều người suy ngẫm nhất trong Thư của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước gửi các gia đình Việt Nam nhân kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam.

Đó không phải một lời nhắc về kinh tế. Cũng không phải lời cảnh báo về tăng trưởng hay thu nhập. Đó là lời cảnh báo về những khoảng trống đang hình thành ngay trong mỗi gia đình. Một khoảng trống rất khó nhìn thấy bằng mắt, nhưng lại hiện diện trong từng bữa cơm, từng cuộc trò chuyện và từng chiếc điện thoại mà mỗi người cầm trên tay.

Chỉ trong vài tháng gần đây, dư luận cả nước liên tục chứng kiến những vụ việc đau lòng. Một học sinh bị đối tượng trên mạng xã hội dụ dỗ bỏ nhà đi với lời hứa hẹn "việc nhẹ, lương cao". Gia đình chỉ phát hiện khi em đã ở cách nhà hàng trăm km. Một thiếu nữ bị lừa gặp "bạn quen qua Facebook", sau đó bị khống chế và tống tiền. Một người cao tuổi mất hàng chục tỷ đồng sau nhiều tháng tham gia cái gọi là "hợp đồng kỳ nghỉ" hay "chăm sóc sức khỏe cao cấp". Con cái chỉ biết khi toàn bộ tài sản đã được chuyển thành những con số trong các hợp đồng.

Ở rất nhiều vụ việc, câu hỏi được đặt ra là: Tại sao người thân lại không biết? Nhưng nếu nhìn sâu hơn dưới góc độ tâm lý xã hội, có lẽ câu hỏi đúng phải là: Bao lâu rồi họ không thật sự nói chuyện với nhau?

Trong Thư của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gửi nhân kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước viết: "Điều đáng lo không chỉ là khó khăn vật chất, mà còn là sự thưa vắng đối thoại, phai nhạt nếp nhà, thuần phong mỹ tục; suy giảm đạo đức gia đình, khoảng cách giữa các thế hệ, những tổn thương do bạo lực, xâm hại, vô cảm và lối sống thực dụng".

Đây là một nhận định rất đáng chú ý. Bởi nhiều năm qua, khi nói đến gia đình, chúng ta thường nghĩ đến thu nhập, nhà ở, việc làm hay điều kiện sống. Nhưng trên thực tế, rất nhiều gia đình có điều kiện kinh tế khá giả vẫn rơi vào khủng hoảng. Không phải vì thiếu tiền. Mà vì thiếu sự hiện diện của nhau. 

Một người cha làm việc đến khuya. Một người mẹ luôn bận rộn. Con cái sống trong thế giới của TikTok, YouTube và những nhóm chat. Ông bà quanh quẩn với chiếc tivi hoặc điện thoại. Mỗi người đều ở trong nhà. Nhưng lại sống trong những thế giới hoàn toàn khác nhau.

Gia đình vẫn còn đó. Chỉ có sự kết nối là đang dần biến mất.

Ở góc độ tâm lý học, đối thoại trong gia đình không đơn thuần là nói chuyện. Đó là cơ chế giúp mỗi thành viên phát hiện những thay đổi nhỏ nhất trong cảm xúc của người thân. Một đứa trẻ bỗng ít nói. Một học sinh thường xuyên khóa cửa phòng. Một người mẹ mất ngủ kéo dài. Một người cha trở nên nóng nảy. Một cụ già bỗng hay nghe điện thoại rất lâu với người lạ. 

Nếu gia đình còn duy trì thói quen trò chuyện, ăn cơm cùng nhau và lắng nghe nhau mỗi ngày, những thay đổi ấy thường sẽ được phát hiện rất sớm. Ngược lại, khi đối thoại biến mất, mọi dấu hiệu đều có thể bị bỏ qua. Đến khi sự việc xảy ra, nhiều người mới giật mình nhận ra rằng mình đã ở rất gần người thân nhưng lại không thật sự hiểu họ.

Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chuyên gia an ninh mạng hiện nay đều cho rằng, "tuyến phòng thủ đầu tiên trước tội phạm công nghệ cao không phải phần mềm bảo mật mà chính là gia đình". 

Một đứa trẻ được cha mẹ lắng nghe sẽ có xu hướng kể ngay khi có người lạ nhắn tin. Một thiếu niên được tôn trọng sẽ sẵn sàng chia sẻ khi bị đe dọa trên mạng. Một người cao tuổi thường xuyên trò chuyện với con cháu sẽ dễ hỏi ý kiến trước khi chuyển hàng tỷ đồng cho người tự xưng là cán bộ điều tra, nhân viên ngân hàng hay chuyên gia đầu tư.

Điều đó cho thấy, sự gắn kết gia đình không chỉ tạo nên hạnh phúc. Nó còn tạo nên khả năng tự bảo vệ. Gia đình hôm nay không chỉ là nơi nuôi dưỡng yêu thương. Gia đình còn phải trở thành "hệ miễn dịch xã hội" trước những rủi ro ngày càng tinh vi của thời đại số.

Một điểm rất sâu sắc khác trong bức thư là lời nhắc về "khoảng cách giữa các thế hệ". Khoảng cách ấy không đơn thuần là chênh lệch tuổi tác. Đó là khoảng cách về ngôn ngữ, công nghệ, giá trị sống và cách nhìn thế giới. 

Nhiều cha mẹ không hiểu con đang xem gì trên mạng. Nhiều người trẻ không biết cha mẹ đang chịu áp lực gì trong công việc. Nhiều con cháu không hiểu vì sao ông bà lại dễ tin vào các cuộc gọi lừa đảo. Khi thiếu sự thấu hiểu, mỗi thế hệ đều dễ cho rằng mình đúng. Trong khi điều gia đình cần nhất không phải là ai thắng trong một cuộc tranh luận, mà là ai chịu lắng nghe trước.

Trong thư, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh rằng chăm lo gia đình chính là chăm lo nền móng văn hóa, đạo đức và nhân cách của con người Việt Nam. Đây là một thông điệp có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và công nghệ đang thay đổi rất nhanh cách con người sống và giao tiếp.

Máy móc có thể trả lời câu hỏi. Internet có thể cung cấp kiến thức. Nhưng không một thuật toán nào có thể thay thế cái ôm của cha mẹ, sự bao dung của người bạn đời hay bữa cơm đủ đầy tiếng cười. Những giá trị ấy chỉ có thể được tạo nên trong gia đình.

Điều đáng mừng là xây dựng một gia đình bền vững không nhất thiết bắt đầu từ những việc lớn. Nó bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Đó có thể là bữa cơm không có điện thoại. Là mười lăm phút trò chuyện mỗi tối. Là việc cha mẹ chủ động hỏi con hôm nay ở trường có điều gì vui. Là con cái dành thời gian hướng dẫn ông bà nhận biết các thủ đoạn lừa đảo trên mạng. Là cả gia đình cùng thống nhất nguyên tắc không chuyển tiền khi chưa xác minh thông tin. Là việc mỗi người học cách nói lời xin lỗi và cảm ơn ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Những điều tưởng như giản dị ấy lại chính là "nếp nhà" mà bức thư đã nhắc tới. Nếp nhà không phải những quy tắc cứng nhắc. Nếp nhà là những thói quen tốt được lặp lại mỗi ngày, đủ lâu để trở thành sức mạnh bảo vệ mỗi thành viên.

Kết thúc bức thư, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước viết: "Giữ gia đình là giữ nếp nhà, giữ văn hóa, giữ sức mạnh trường tồn của dân tộc".

Đó không chỉ là một lời chúc nhân Ngày Gia đình Việt Nam. Đó còn là lời nhắc nhở rằng sức mạnh của một quốc gia luôn bắt đầu từ những điều rất bình dị. Một đứa trẻ biết yêu thương. Một người già được lắng nghe. Một bữa cơm có đủ các thành viên. Một cuộc trò chuyện không bị ngắt quãng bởi màn hình điện thoại.

Trong một thế giới mà các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, bạo lực và xâm hại ngày càng khó nhận diện, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội đang thay đổi từng ngày cách con người giao tiếp, thì có lẽ điều quý giá nhất mà mỗi gia đình cần gìn giữ vẫn là sự hiện diện thật sự của nhau.

Bởi khi các thành viên còn biết lắng nghe, còn biết chia sẻ và còn tin cậy nhau, gia đình sẽ luôn là nơi an toàn nhất để mỗi người trở về, đồng thời cũng là tuyến phòng vệ đầu tiên và vững chắc nhất trước mọi biến động của xã hội hiện đại.