Dù không thiếu chủ trương phát triển vật liệu xanh, tái chế song các định hướng chưa được cụ thể hóa thành tiêu chí kỹ thuật, quy trình pháp lý và cơ chế để áp dụng thống nhất.
Quy định còn phân tán
Là doanh nghiệp hoạt động theo mô hình kinh tế tuần hoàn, Công ty CP Sông Đà Cao Cường (SCL) chuyên xử lý tro xỉ, thạch cao công nghiệp thành tro bay và các dòng vật liệu xây dựng xanh như bê tông khí chưng áp AAC, tấm ALC, vữa khô, keo dán.
Cần ưu tiên tiếp cận các chính sách tín dụng xanh cho sản xuất vật liệu bền vững
Ông Kiều Văn Mát, Chủ tịch HĐQT SCL cho biết, các quy định hiện hành liên quan đến vật liệu vẫn phân tán tại nhiều luật về xây dựng, môi trường, khoáng sản, đầu tư và đấu thầu… Đơn cử, các quy định đưa tro xỉ, thạch cao từ phụ phẩm, chất thải thành nguyên liệu sản xuất vẫn chưa đầy đủ. Một lô vật liệu dù đã xử lý đạt chuẩn kỹ thuật vẫn nguy cơ vướng song song thủ tục quản lý chất thải và quản lý hàng hóa.
Bên cạnh đó, quy định ưu tiên hay khuyến khích sử dụng vật liệu xanh còn chung chung, thiếu lộ trình. Thị trường hiện vẫn coi trọng giá ban đầu hơn chi phí vòng đời công trình, trong khi lợi ích về giảm tải trọng, tiết kiệm năng lượng chưa được lượng hóa đầy đủ.
Ông Thái Duy Sâm, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam cũng nhận định, việc thiếu một hành lang pháp lý riêng biệt và đồng bộ cho vật liệu xây dựng, trong đó có vật liệu xanh đang tạo ra những rào cản cho doanh nghiệp sản xuất.
Thực tế, thiếu bộ tiêu chí quốc gia thống nhất về định nghĩa hay chứng nhận vật liệu xanh khiến doanh nghiệp lúng túng khi phát triển sản phẩm, còn cơ quan quản lý và chủ đầu tư lại thiếu căn cứ pháp lý để nghiệm thu hay mời thầu.
Dù đã có nguồn tín dụng xanh, thị trường vẫn thiếu các chính sách hỗ trợ vốn vay ưu đãi, giảm thuế hay trợ giá cho sản xuất sạch, khiến sản phẩm xanh chịu áp lực cạnh tranh lớn với vật liệu truyền thống.
Ngoài ra, sự thiếu hụt cơ chế kiểm soát cũng làm suy giảm lợi thế của các nhà sản xuất trước những sản phẩm tự xưng là "xanh", làm mất niềm tin của thị trường.
Gỡ điểm nghẽn trong chuyển đổi công nghệ
Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Xây dựng đang tích cực nghiên cứu, xây dựng dự thảo, lấy ý kiến tham vấn đối với dự án Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng.
Vừa qua, tại hội nghị tham vấn chính sách dự án luật này, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh nhấn mạnh, quan điểm xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện chính sách là chỉ luật hóa những vấn đề thực sự cần thiết, ổn định và thuộc thẩm quyền của Quốc hội.
Dự thảo luật hướng tới tôn trọng cơ chế thị trường, bảo đảm quyền tự do đầu tư, kinh doanh hợp pháp; phát triển vật liệu gắn liền với tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Đồng thời, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm và nguồn lực; chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu, giảm thiểu các báo cáo trùng lặp nhằm bảo đảm tính khả thi cho cả địa phương lẫn doanh nghiệp.
Đại diện các doanh nghiệp, chuyên gia trong ngành đều khẳng định là bước đi cần thiết, đúng thời điểm nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, định hướng ngành vật liệu phát triển xanh và bền vững.
Ông Đỗ Mạnh Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bê tông Xuân Mai bày tỏ: "Chúng tôi mong muốn các cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm khuyến khích sử dụng vật liệu xây dựng xanh, vật liệu tiết kiệm tài nguyên trong các công trình xây dựng".
Bà Trương Thị Kim Ngân, Giám đốc điều hành Công ty CP Tập đoàn Gỗ Minh Long cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, định nghĩa và tiêu chí đánh giá vật liệu xanh. Qua đó giúp thị trường có cơ sở nhận diện, phân loại và xác định mức độ xanh của từng loại vật liệu.
Hoàn thiện tiêu chuẩn, định nghĩa "xanh"
Để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, ông Thái Duy Sâm nhấn mạnh, dự án Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng cần cụ thể hóa các cơ chế ưu đãi tài chính, chuẩn hóa kỹ thuật và ban hành chế tài rõ ràng đối với các công trình xây dựng sử dụng vật liệu xanh.
Ông Kiều Văn Mát đề xuất, luật cần xác lập nguyên tắc tính tổng chi phí vòng đời, bao gồm chi phí kết cấu, thi công, vận chuyển, năng lượng vận hành, bảo trì, xử lý cuối vòng đời và lợi ích giảm phát thải, giảm khai thác tài nguyên; ưu tiên tiếp cận tín dụng xanh, hỗ trợ đất đai, thuế cho các dự án xử lý, tái chế tro xỉ, chất thải thành vật liệu xây dựng.
Ông Mát cũng kiến nghị xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vật liệu xây dựng theo nguyên tắc một mã định danh, kết nối liên thông với các dữ liệu về môi trường, chất lượng và hải quan; đồng thời xử lý nghiêm các hành vi "tẩy xanh", giả mạo chứng nhận hoặc cung cấp nguyên liệu thứ cấp không đúng hồ sơ.
Trong khi đó, bà Trương Thị Kim Ngân đề xuất chính sách cần thúc đẩy đầu tư cho sáng tạo, nghiên cứu và phát triển vật liệu xanh, từ đào tạo, nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ đến thương mại hóa sản phẩm. Đồng thời, xây dựng hệ thống chứng nhận, công bố thông tin minh bạch, số hóa và truy xuất nguồn gốc trong toàn bộ vòng đời vật liệu, qua đó tạo cơ sở cho thị trường phát triển minh bạch và bền vững.