Không còn dừng ở vật dụng, gốm Việt đang bước vào một giai đoạn mới – nơi đất, lửa và cảm xúc trở thành ngôn ngữ sáng tạo. Triển lãm “Ngôn ngữ của đất” cho thấy một chuyển động đáng chú ý: từ sản xuất sang biểu đạt.
Từ làng nghề đến không gian sáng tạo
Sáng 25/4, tại không gian sáng tạo HHU (Bát Tràng, Hà Nội), triển lãm "Ngôn ngữ của đất" khai mạc, quy tụ 9 nghệ nhân với những phong cách khác nhau, từ truyền thống đến thử nghiệm.
Điểm chung của họ không nằm ở kỹ thuật, mà ở cách tiếp cận: gốm không còn là đồ gia dụng đơn thuần, mà trở thành một phương tiện biểu đạt cá nhân.
Các tác phẩm tại triển lãm mang nhiều sắc thái và công năng khác nhau
Hàng trăm tác phẩm được trưng bày gần như không đặt nặng công năng. Thay vào đó, từng lớp men, vết nứt hay biến dạng đều mang theo một câu chuyện – về cảm xúc, trải nghiệm và hành trình sáng tạo.
Nghệ sĩ Trần Thanh Vân cho biết, quá trình làm gốm là sự đối thoại liên tục với vật liệu. "Có những tác phẩm tưởng sẽ hỏng, nhưng khi ra lò lại có vẻ đẹp riêng. Lửa giống như người hoàn thiện tác phẩm thay cho mình", chị nói.
Nghệ sĩ Trần Thanh Vân cho biết với chị, quá trình làm gốm không dừng ở tạo hình mà là hành trình đối thoại với vật liệu, với đất, nước, lửa...
Điểm đáng chú ý là cảm giác "không thể kiểm soát hoàn toàn" – điều hiếm gặp trong nhiều loại hình sáng tạo khác. Khi sản phẩm được đưa vào lò, người nghệ nhân buộc phải chấp nhận một phần kết quả nằm ngoài dự tính.
Chính yếu tố bất định đó tạo nên sức hấp dẫn riêng của gốm, đồng thời mở ra khả năng tiếp cận gần hơn với nghệ thuật đương đại.
Việc tổ chức triển lãm tại Bát Tràng một trong những trung tâm gốm truyền thống và lịch sử lâu đời cho thấy sự chuyển động ngay từ bên trong làng nghề.
Nghệ sĩ Nhân dân Đỗ Doãn Châu ( áo hoa bên trái ) nhận định, sự đổi mới của gốm Việt hiện nay thể hiện rõ ở tư duy sáng tạo và những thử nghiệm với chất liệu, đặc biệt là men.
Trong nhiều năm, gốm chủ yếu gắn với sản xuất và tiêu dùng. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các không gian sáng tạo như HHU đang mở ra một hướng tiếp cận khác: gốm là cả một di sản văn hóa để nghệ nhân, nghệ sỹ, người yêu gốm thực hành nghệ thuật độc lập.
Tại đây, nghệ nhân không chỉ làm ra sản phẩm, mà còn thử nghiệm ý tưởng, tìm kiếm ngôn ngữ tạo hình và tương tác với công chúng theo cách mới.
Nghệ sĩ Nhân dân Đỗ Doãn Châu nhận định, sự đổi mới của gốm Việt hiện nay thể hiện rõ ở tư duy sáng tạo và những thử nghiệm với chất liệu, đặc biệt là men.
"Triển lãm mang lại cảm xúc rất rõ: mừng. Mừng cho thế hệ trẻ và cho những tìm tòi mới của mỹ thuật gốm", ông nói.
Sự chuyển dịch này không tách rời thực tế thị trường, nhưng cho thấy một nỗ lực làm mới giá trị truyền thống – không chỉ bằng kỹ thuật, mà bằng cách nhìn.
Một cách tiếp cận mới với giá trị cũ
Một điểm chung trong chia sẻ của các nghệ nhân là trải nghiệm "buông tay" khi yếu tố quyết định không hoàn toàn nằm trong kiểm soát.
Nghệ nhân Đỗ Bá Quang cho biết, ông theo đuổi điêu khắc gốm với xu hướng để mộc, hạn chế dùng men để giữ lại cấu trúc và đường nét của khối. Theo ông, cái đẹp nằm ở hình khối, không phải màu sắc.
Nghệ nhân Đỗ Bá Quang ( áo trắng) theo đuổi điêu khắc với cảm hứng xuyên suốt là tôn vinh vẻ đẹp người phụ nữ – từ người mẹ, người vợ đến người con – thông qua các tác phẩm mang hơi thở đời sống và lao động. Với ông, mỗi tác phẩm đều là “đứa con tinh thần”, chứa đựng cảm xúc trọn vẹn và được gửi tới công chúng để thưởng lãm, đánh giá.
Ông cũng nhấn mạnh yếu tố "hỏa biến" – kết quả phụ thuộc vào nhiệt độ, chất đất và quá trình nung – luôn mang tính ngẫu nhiên. Về kỹ thuật, ông nhấn mạnh điêu khắc gốm nên để mộc thay vì phủ men. Theo ông, men có thể làm mất đi vẻ đẹp của khối, khiến đường nét bị "lóa" và giảm giá trị tạo hình – yếu tố cốt lõi của điêu khắc. Ngược lại, để mộc giúp phô bày trọn vẹn cấu trúc, hình khối và sự uyển chuyển của tác phẩm. Có thể nói là 50/50 nhưng chính điều đó tạo nên sự khác biệt cho mỗi tác phẩm", ông nói.
Ở góc nhìn khác, nghệ nhân trẻ Phạm Quốc Anh cho rằng gốm cần có sai số và rủi ro để tạo nên cá tính. Trong khi đó, Nguyễn Thị Hải Yến xem mỗi sản phẩm như một dạng ký ức, nơi cảm xúc được lưu giữ trong đất.
Sự đa dạng của gốm.
Sự đa dạng này cho thấy gốm không còn là một thực hành thuần kỹ thuật, mà trở thành một không gian sáng tạo mở – nơi người nghệ nhân vừa kiểm soát, vừa chấp nhận những yếu tố ngoài dự tính.
Trong bối cảnh thị trường thủ công mỹ nghệ ngày càng đa dạng, câu hỏi đặt ra không chỉ là sản xuất bao nhiêu, mà là tạo ra giá trị gì.
Triển lãm "Ngôn ngữ của đất" không đưa ra câu trả lời trực tiếp, nhưng gợi mở một cách tiếp cận khác: nhìn gốm như một phần của đời sống sáng tạo, thay vì chỉ là sản phẩm tiêu dùng.
Ở đó, đất không chỉ được nặn thành hình, mà còn được "nói" – bằng chính trải nghiệm, cảm xúc và lựa chọn của người làm nghề.
Và khi đất bắt đầu lên tiếng, gốm Việt có thêm một cơ hội để đi xa hơn – không phải bằng tốc độ, mà bằng chiều sâu.