Hà Nội chuyển tư duy giải phóng mặt bằng sang tái thiết cộng đồng dân cư

Theo quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội sẽ triển khai hàng loạt đại dự án hạ tầng, đô thị quy mô lớn, đồng thời bố trí nhiều khu tái định cư đồng bộ, nhằm bảo đảm chỗ ở cho người dân thuộc diện di dời, giải phóng mặt bằng.

Tái thiết cộng đồng dân cư theo quy hoạch 

Ngày 13/5, UBND TP Hà Nội đã phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm theo Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội. Quy hoạch được xây dựng với định hướng phát triển Hà Nội theo mô hình "đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm", lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo và mở rộng không gian phát triển đô thị về hai bên bờ sông.

Nhiều khu tái định cư tại Hà Nội được đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội nhằm bảo đảm điều kiện sống cho người dân. (Ảnh: Kế Toại)

Theo định hướng quy hoạch, Hà Nội sẽ triển khai hàng loạt dự án hạ tầng chiến lược như hệ thống đường vành đai, metro, các đô thị mới, trục cảnh quan sông Hồng, khu đô thị thể thao quốc tế, đô thị sân bay…Đi cùng với quá trình đó là bài toán tái định cư quy mô lớn cho người dân thuộc diện di dời, giải phóng mặt bằng.

Theo UBND TP Hà Nội, riêng dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng có phạm vi tác động tới khoảng 247.431 người và hơn 70.000 hộ dân. Đây được xem là một trong những dự án chỉnh trang đô thị lớn nhất từ trước tới nay của Thủ đô.

Với quy mô đó, thành phố xác định việc tái định cư không chỉ dừng ở việc bố trí quỹ đất hay căn hộ mà còn phải gắn với tái thiết cộng đồng dân cư, bảo đảm sinh kế và môi trường sống lâu dài cho người dân.

Quan điểm xuyên suốt của Hà Nội là ưu tiên đầu tư các khu tái định cư trước khi triển khai đồng bộ các hạng mục dự án. Các khu tái định cư được định hướng phát triển như những khu đô thị hoàn chỉnh với trường học, công viên, thương mại, giao thông kết nối và không gian công cộng đồng bộ.

Theo quy hoạch, Hà Nội dự kiến phát triển nhiều khu tái định cư quy mô lớn. Trong đó, khu đô thị định cư tại phường Long Biên có quy mô khoảng 201ha, dự kiến đáp ứng từ 40.000 - 42.000 căn hộ. Khu đô thị định cư tại phường Lĩnh Nam quy mô khoảng 98ha, dự kiến đáp ứng khoảng 15.000 - 16.000 căn hộ.

Đáng chú ý, khu đô thị đa mục tiêu tại xã Thư Lâm, Đông Anh với diện tích khoảng 700ha đang được hoàn thiện quy hoạch chi tiết 1/500, dự kiến cung cấp khoảng 16.000 - 18.000 lô đất định cư.

Theo tính toán sơ bộ, tổng số căn hộ và lô đất định cư dự kiến khoảng 79.000 - 85.000 căn, cơ bản đáp ứng nhu cầu tái định cư cho người dân thuộc dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng.

Điểm đáng chú ý trong chiến lược tái định cư lần này là thành phố hướng tới nguyên tắc "bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ". Điều đó đồng nghĩa người dân không chỉ được bố trí nơi ở mới mà còn được tiếp cận hạ tầng đô thị hiện đại hơn, môi trường sống tốt hơn và điều kiện sinh hoạt đồng bộ hơn.

Nhiều dự án đã triển khai tái định cư thực tế

Trên thực tế, nhiều dự án trọng điểm tại Hà Nội đã bắt đầu triển khai công tác tái định cư cho người dân.

Tại các dự án như cầu Trần Hưng Đạo, cầu Tứ Liên, hàng trăm hộ dân phường Hồng Hà đã bàn giao mặt bằng phục vụ thi công và được bố trí tái định cư tại xã Thư Lâm. Trong các tháng 3 - 4 vừa qua, địa phương đã tổ chức bốc thăm các suất đất tái định cư cho người dân.

Dù đồng thuận với chủ trương phát triển của thành phố, nhiều hộ dân vẫn băn khoăn về thủ tục cấp sổ đỏ, giấy phép xây dựng và các vấn đề phát sinh khi chuyển tới nơi ở mới.

Theo ông Lê Hồng Thắng, Chủ tịch UBND phường Hồng Hà, người dân có thể nộp hồ sơ trực tiếp tại phường để được hướng dẫn, tiếp nhận và chuyển sang xã Thư Lâm giải quyết, hạn chế việc đi lại nhiều lần.

Đến nay, xã Thư Lâm đã ban hành 434 quyết định giao đất cho 411 thửa tái định cư, cơ bản hoàn tất bàn giao ngoài thực địa. Địa phương cũng đang đẩy nhanh hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật như điện, nước sạch, cây xanh, chiếu sáng và giao thông nội khu nhằm giúp người dân sớm ổn định cuộc sống.

Hạ tầng dự án nhà tái định cư N01 Cầu Giấy đang được hoàn thiện để phục vụ các cư dân thuộc diện giải tỏa thực hiện một số dự án hạ tầng giao thông nội đô. (Ảnh: Kế Toại)

Không chỉ các dự án cầu vượt sông Hồng, công tác tái định cư cũng đang được đẩy mạnh tại nhiều dự án giao thông lớn khác.

Tại dự án Vành đai 2,5, UBND phường Khương Đình cho biết, đã hoàn thành phê duyệt 100% phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho 736 trường hợp bị ảnh hưởng. Trước đó, địa phương đã tổ chức bốc thăm 88 căn hộ tái định cư cho các hộ dân thuộc diện di dời.

Theo lãnh đạo địa phương, phần lớn người dân đồng thuận với chủ trương triển khai dự án do quyền lợi tái định cư được bảo đảm, công tác công khai, minh bạch.

Bên cạnh các dự án giao thông, nhiều khu vực thuộc định hướng phát triển đô thị mới theo quy hoạch Thủ đô cũng đang kiểm đếm, chuẩn bị quỹ tái định cư và nghiên cứu cơ chế bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân sau di dời.

Theo TS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội, việc Hà Nội chuyển từ tư duy "giải phóng mặt bằng" sang "tái thiết cộng đồng dân cư" được xem là thay đổi quan trọng trong quá trình phát triển đô thị. 

"Nếu làm tốt, đây sẽ là nền tảng để hình thành các khu dân cư mới đồng bộ, giảm áp lực cho khu vực lõi nội đô và nâng cao chất lượng sống của người dân trong dài hạn", TS Đào Ngọc Nghiêm nói. 

Bố trí quỹ tái định cư bằng nhiều nguồn

Liên quan việc bố trí quỹ tái định cư, trao đổi với phóng viên Báo Xây dựng, ông Trần Ngọc Minh, Trưởng phòng Quản lý nhà và thị trường bất động sản (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết, hiện Hà Nội không còn chủ trương đầu tư xây dựng riêng các khu nhà tái định cư theo mô hình cũ mà sẽ sử dụng linh hoạt nhiều nguồn để bố trí tái định cư cho người dân khi thực hiện các dự án lớn.

Theo ông Minh, hiện thành phố có 5 nguồn chính để bố trí tái định cư. Nguồn thứ nhất là quỹ nhà ở xã hội, Thành phố đã ban hành Quyết định số 37/2026/QĐ-UBND quy định các nhóm đối tượng được sử dụng quỹ nhà ở xã hội phục vụ tái định cư.

Nguồn thứ hai là mua nhà ở thương mại để phục vụ tái định cư trong trường hợp cần thiết. Tuy nhiên, theo ông Minh, nguồn cung hiện khá hạn chế do nhiều dự án nhà ở thương mại "chưa ra đến móng đã bán hết".

Nguồn thứ ba là sử dụng quỹ nhà tái định cư tại các khu đô thị tái định cư tập trung. Hiện Hà Nội đang có hai khu lớn tại Tiên Dương – Đông Anh và Xuân Canh.

Nguồn thứ tư là tiếp tục phát triển thêm 7 khu tái định cư đô thị tập trung mới để đáp ứng nhu cầu di dời dân cư trong thời gian tới. Theo ông Minh, các khu này hiện do đơn vị chuyên môn phụ trách triển khai.

Nguồn thứ năm là tái định cư bằng đất, tức người dân được giao đất và tự xây dựng nhà ở. Theo ông Minh, nhiều dự án giao thông hiện nay như đường 2,5 đang áp dụng theo hình thức này.

Ông Minh cũng cho biết, theo quyết định mới của thành phố, việc bố trí tái định cư bằng đất hay bằng nhà sẽ căn cứ theo từng dự án cụ thể. Với nhiều dự án giao thông hiện nay như đường 2,5, người dân chủ yếu được bố trí tái định cư bằng đất để tự xây dựng nhà ở.

"Trước đây, thành phố có quy định tái định cư bằng nhà hoặc bằng đất. Nhưng hiện nay, theo quy định mới, từng dự án sẽ quyết định phương án phù hợp. Nhiều dự án giao thông đang thực hiện tái định cư bằng đất để người dân tự xây dựng", ông Minh nói.

Hà Nội tái thiết các khu tái định cư mới theo hướng "đảm bảo nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ". (Ảnh: Kế Toại)

Theo lãnh đạo Phòng Quản lý nhà và thị trường bất động sản, quỹ nhà tái định cư hiện không còn nhiều. Trong khi đó, quỹ đất tái định cư sẽ do Sở Nông nghiệp và Môi trường chuẩn bị theo kế hoạch sử dụng đất của thành phố.

Làm rõ thêm việc bố trí tái định cư, ông Bùi Tiến Thành, Trưởng phòng Phát triển đô thị (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết, đối với dự án đầu tư công, trách nhiệm bố trí tái định cư thuộc UBND cấp tỉnh, còn các Sở, ngành đóng vai trò tham mưu về chính sách cho thành phố. Đối với các dự án ngoài ngân sách, chủ đầu tư phải tự bố trí tái định cư và thực hiện bồi thường cho người dân thuộc diện di dời.