Hà Nội di dời nhà máy khỏi nội đô thế nào?

42 cơ sở sản xuất công nghiệp và 15 trụ sở cơ quan, đơn vị sẽ được di dời khỏi nội đô Hà Nội, theo nghị quyết của HĐND thành phố.

Theo các chuyên gia, chủ trương di dời cơ sở sản xuất khỏi nội đô không mới và là bài toán khó, phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm rất lớn. Chỉ khi lợi ích của Nhà nước, người dân và doanh nghiệp hài hòa, tạo được sự đồng thuận, việc di dời mới có thể triển khai thuận lợi.

Những thay đổi tích cực

Nhiều năm trôi qua, nhưng bà Nguyễn Minh (62 tuổi), sống trong con ngõ nhỏ trên phố Hạ Đình (Hà Nội) vẫn chưa thể quên vụ cháy Nhà máy Phích nước Rạng Đông năm 2019.

Theo bà Minh, ngọn lửa được dập tắt sau vài giờ, nhưng nỗi lo thì kéo dài nhiều tháng. Đặc biệt, sau khi phía công ty thừa nhận hàng trăm nghìn bóng đèn huỳnh quang bị cháy có chứa thủy ngân lỏng, nỗi sợ mới thực sự bắt đầu.

"Cháy thì dập được, nhưng lo cho sức khỏe thì kéo dài cả năm trời. Nghe nói nhà máy thuộc diện phải di dời khỏi nội đô, nhưng không hiểu lý do vì sao từ đó đến nay vẫn án binh bất động", bà Minh nói.

Ở góc độ khác, việc di dời không chỉ là câu chuyện rủi ro môi trường. Với hàng vạn người lao động, đó còn là nỗi lo sinh kế, việc làm và tương lai gia đình.

Cách Hạ Đình không xa, anh Nguyễn Văn Tuấn, trú tại khu tập thể Cao su Sao Vàng, từng có nhiều năm làm công nhân tại Nhà máy Thuốc lá Thăng Long nhớ lại thời điểm nhà máy chuẩn bị rời địa điểm 235 Nguyễn Trãi để chuyển về Khu công nghiệp Thạch Thất, Quốc Oai (cũ).

"Nghe tin di dời, công nhân mừng vì nhà xưởng mới rộng rãi, sạch sẽ, an toàn hơn; lo vì đi làm xa, sinh hoạt đảo lộn, không biết thu nhập có ổn định không", anh Tuấn chia sẻ.

Nhưng thực tế sau đó đã mang đến những thay đổi tích cực. Anh Tuấn cho biết, khi nhà máy mới đi vào vận hành, điều kiện làm việc được cải thiện, chế độ phúc lợi cũng tốt hơn. "Đi lại có vất vả hơn chút, nhưng đổi lại là sự yên tâm lâu dài", anh Tuấn nói.

Chưa có phương án cụ thể

Nhằm cụ thể hóa quyết tâm tái cấu trúc không gian đô thị, HĐND TP Hà Nội vừa thông qua Nghị quyết 487/NQ-HĐND kèm danh mục di dời các cơ sở không phù hợp quy hoạch đô thị trung tâm (đợt 1). Theo nghị quyết, 57 cơ sở phải di dời, gồm 42 cơ sở sản xuất công nghiệp và 15 trụ sở cơ quan, đơn vị.

Việc di dời được yêu cầu gắn với đổi mới công nghệ, bảo vệ môi trường, tránh "di dời ô nhiễm từ nơi này sang nơi khác", ưu tiên bố trí tại các khu công nghiệp, cụm công nghiệp tập trung. Quỹ đất sau di dời phải được sử dụng theo Luật Thủ đô và các quy hoạch liên quan, ưu tiên công trình công cộng, cây xanh, bảo tồn văn hóa và hạ tầng thiết yếu.

Tuy nhiên, ghi nhận thực tế tại nhiều xã, phường, việc triển khai không ít khó khăn. Một số địa bàn sau sáp nhập, hồ sơ liên quan đến cơ sở di dời chưa được bàn giao nên các phường mới có công văn phối hợp, chưa có kế hoạch hay phương án cụ thể.

Tại phường Kim Liên, địa bàn có 3 cơ sở sản xuất thuộc diện phải di dời (Công ty In Công đoàn Việt Nam, Công ty CP Nhựa y tế Mediplast và Hợp tác xã Độc Lập), bà Lê Thị Kim Huệ, Chủ tịch UBND phường cho biết, đang giao cán bộ rà soát, tổng hợp thông tin, trước mắt chưa có phương án cụ thể.

Tương tự, tại địa bàn xã Phù Đổng, địa phương có số lượng cơ sở sản xuất phải di dời nhiều nhất (12 cơ sở tập trung trên tuyến phố Hà Huy Tập), ông Đào Minh Đức, Chủ tịch UBND xã cho biết, các cơ sở chủ yếu là doanh nghiệp tư nhân, trong đó phần lớn đã không còn hoạt động sản xuất.

"Chủ trương di dời là đúng đắn, song cần có lộ trình phù hợp. Trước hết phải thực hiện điều chỉnh quy hoạch, tiếp đó là chuyển mục đích sử dụng đất và xây dựng phương án để doanh nghiệp tìm kiếm, bố trí địa điểm mới", ông Đức nói.

Chặng đường dài

Theo KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, chủ trương di dời cơ sở sản xuất khỏi nội đô không mới, thậm chí đã được đề cập từ Quy hoạch chung Thủ đô năm 1998, hay Quy hoạch chung Hà Nội năm 2011.

"Nghị quyết có, kế hoạch có, báo chí cũng nhiều lần lên tiếng. Nhưng từ chủ trương đến thực tế là một chặng đường rất dài", ông Ánh nhận định.

Theo ông Ánh, hàng chục năm qua, số cơ sở thực sự di dời vẫn "đếm trên đầu ngón tay", như Nhà máy Thuốc lá Thăng Long, một số cơ sở bia, rượu, trong khi nhiều nhà máy khác vẫn án binh bất động.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở chi phí di dời lớn, thiếu quỹ đất tiếp nhận, hay vướng mắc cơ chế tài chính, đất đai, mà còn ở tâm lý trì hoãn, chờ "thời điểm thuận lợi", thậm chí kỳ vọng chuyển đổi "đất vàng" sang mục đích sinh lợi cao.

Theo ông Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng), việc di dời kéo dài nhiều năm cho thấy, đây là bài toán khó, phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm rất lớn.

Theo ông, mấu chốt nằm ở cơ chế bồi thường, hỗ trợ. Nhiều doanh nghiệp lâu năm nằm trên những khu đất có giá trị rất cao. Khi Nhà nước yêu cầu di dời vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, cần phải có chính sách đền bù thỏa đáng, giúp doanh nghiệp tái đầu tư, ổn định sản xuất và bảo vệ quyền lợi người lao động.

"Chỉ khi lợi ích của Nhà nước, người dân và doanh nghiệp được đặt trong mối quan hệ hài hòa, tạo được sự đồng thuận, thì việc di dời mới có thể triển khai thuận lợi", ông Tiến nói.

Trước lo ngại, đất sau di dời sẽ bị "hô biến" thành cao ốc, chung cư, ông Tiến cho rằng, việc sử dụng đất phải căn cứ vào quy hoạch đã được phê duyệt. Điều quan trọng là giám sát việc thực hiện.

Ở góc độ lao động, ông Ánh cho rằng, việc di dời các cơ sở sản xuất một lần nữa là "phép thử" đối với năng lực quản trị và tầm nhìn phát triển. Di dời phải gắn với nâng cao chất lượng lao động, phù hợp định hướng công nghiệp sáng tạo, kinh tế tri thức, thay vì kéo dài các mô hình sản xuất cũ, gây ô nhiễm.