Có thời điểm, Hà Nội phát sinh tới 10.000 tấn chất thải rắn xây dựng mỗi ngày. Thay vì chỉ tập trung thu gom, xử lý, thành phố đang thúc đẩy tái chế thành vật liệu phục vụ các công trình, giảm áp lực lên môi trường và tài nguyên tự nhiên.
Biến chất thải thành tài nguyên
Từ đầu năm 2026 đến nay, chất thải rắn xây dựng phát sinh trên địa bàn Hà Nội có thời điểm lên tới 10.000 tấn/ngày, chủ yếu từ hoạt động phá dỡ công trình cũ, giải phóng mặt bằng các dự án Vành đai 1, Vành đai 2,5, Vành đai 3, Vành đai 3,5, xây dựng khu đô thị mới và các công trình chống ngập khẩn cấp.
Chất thải rắn xây dựng phát sinh trên địa bàn Hà Nội chủ yếu từ hoạt động phá dỡ công trình cũ, giải phóng mặt bằng các dự án.
Khối lượng lớn chất thải tạo áp lực lên công tác thu gom, vận chuyển và xử lý. Nếu không được kiểm soát, bê tông, gạch đá sau phá dỡ có thể chiếm dụng diện tích đất, phát tán bụi, gây ô nhiễm môi trường, mất mỹ quan đô thị. Tình trạng đổ trộm phế thải tại các khu đất trống, ven đường, hành lang sông, hồ cũng gây khó khăn cho công tác quản lý.
Trong khi đó, nhu cầu vật liệu xây dựng, nhất là vật liệu san lấp, ngày càng tăng cùng tiến độ triển khai các dự án giao thông, chỉnh trang đô thị và phát triển hạ tầng. Nguồn đất, cát, đá tự nhiên không phải vô hạn. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận, coi chất thải xây dựng không chỉ là nguồn thải cần xử lý mà còn là tài nguyên có thể tái sử dụng.
Theo Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Văn Quý, thành phố xác định chất thải rắn xây dựng là nguồn tài nguyên thứ cấp, có thể tái sử dụng trong một số hạng mục xây dựng, thay thế nguyên liệu khai thác từ tự nhiên.
Định hướng này được UBND thành phố xác định tại Đề án tổng thể công tác quản lý chất thải rắn xây dựng trên địa bàn thành phố đến năm 2030.
Đáng chú ý, ngày 4/11/2026, Sở Tài chính Hà Nội ban hành Văn bản số 19105/STC-ĐTTĐ gửi các sở, ban, ngành, UBND các xã, phường và đơn vị thuộc thành phố, đề nghị nghiên cứu đưa tiêu chí ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng vào quá trình đánh giá hồ sơ dự thầu các gói thầu xây lắp.
Mục tiêu đến năm 2030, 100% công trình xây dựng sử dụng vốn ngân sách phải sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng để thay thế vật liệu khai thác từ tự nhiên. Với công trình sử dụng vốn ngoài ngân sách, thành phố khuyến khích áp dụng.
Tiến sĩ Phạm Đình Khuê, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cho rằng, định hướng này có ý nghĩa quan trọng bởi đầu tư công có thể tạo nhu cầu tiêu thụ ổn định, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư công nghệ tái chế và nâng cao năng lực sản xuất. Khi vật liệu tái chế có đầu ra, hoạt động thu gom, xử lý chất thải xây dựng mới có thêm động lực phát triển.
Kiểm soát từ hồ sơ mời thầu đến công trường
Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo của Sở Tài chính là gắn chủ trương sử dụng vật liệu tái chế với quy trình lựa chọn nhà thầu và kiểm soát thực hiện hợp đồng. Khi lập, phê duyệt hồ sơ mời thầu các gói thầu xây lắp, chủ đầu tư căn cứ tính chất, quy mô và yêu cầu kỹ thuật của từng công trình để nghiên cứu đưa tiêu chí khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế vào tiêu chuẩn đánh giá về kỹ thuật.
Cách làm này hướng tới tạo nhu cầu thị trường ngay từ khâu chuẩn bị dự án. Khi vật liệu tái chế được tính đến trong hồ sơ mời thầu, nhà thầu phải chủ động nghiên cứu phương án cung ứng, công nghệ thi công và khả năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Việc sử dụng vật liệu tái chế vì thế có cơ sở để trở thành một nội dung trong phương án thực hiện công trình, thay vì chỉ phụ thuộc vào sự tự nguyện của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, Sở Tài chính lưu ý, việc đánh giá hồ sơ dự thầu phải căn cứ các tiêu chuẩn đã quy định trong hồ sơ mời thầu, tuân thủ pháp luật về đấu thầu, không tự đặt ra chế độ ưu đãi ngoài quy định. Mục tiêu là thúc đẩy sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường, không tạo thêm điều kiện hình thức hoặc rào cản không phù hợp trong lựa chọn nhà thầu.
Quan trọng hơn, việc kiểm soát phải được thực hiện xuyên suốt quá trình thi công. Nhà thầu có trách nhiệm cung cấp hóa đơn, chứng từ và biên bản giao nhận để chứng minh nguồn gốc vật liệu tái chế từ các đơn vị thu gom, xử lý, sản xuất hợp pháp.
Hợp đồng xây dựng cần quy định cụ thể việc nghiệm thu vật liệu. Trường hợp nhà thầu không sử dụng đúng vật liệu đã cam kết mà không có lý do bất khả kháng, chủ đầu tư có thể từ chối nghiệm thu hạng mục hoặc xử lý vi phạm hợp đồng.
Đây là cơ sở ngăn chặn tình trạng cam kết một đằng, thực hiện một nẻo. Nếu chỉ đưa tiêu chí vào hồ sơ mời thầu mà không kiểm tra vật liệu thực tế đưa đến công trường, chính sách rất dễ trở thành thủ tục đối phó. Vì vậy, chủ đầu tư và đơn vị tư vấn giám sát cần kiểm tra chứng từ, nguồn cung, khối lượng, chủng loại vật liệu trong quá trình thi công, bảo đảm việc sử dụng đúng cam kết và yêu cầu kỹ thuật.
Thành phố đã quy hoạch 8 vị trí xử lý chất thải rắn xây dựng và đang tiếp tục quy hoạch thêm 2 vị trí.
Hình thành mạng lưới cung ứng đủ năng lực
Để chính sách đi vào thực tiễn, trách nhiệm của các cơ quan chuyên môn cần được phân định và triển khai đồng bộ. Sở Xây dựng có trách nhiệm hướng dẫn việc sử dụng các loại vật liệu tái chế, tính dự toán xây dựng công trình phù hợp, tạo cơ sở để chủ đầu tư áp dụng.
Sở Nông nghiệp và Môi trường công khai danh sách các đơn vị thu gom, vận chuyển, xử lý và sản xuất vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng, giúp chủ đầu tư thuận lợi tìm kiếm nguồn cung hợp pháp. Việc công khai nguồn cung cũng góp phần hạn chế tình trạng chất thải bị đổ trộm, vận chuyển đến các cơ sở không đủ điều kiện hoặc xử lý không đúng quy trình.
Về lâu dài, Hà Nội cần hình thành mạng lưới cung ứng đủ năng lực, có công nghệ xử lý phù hợp, sản phẩm đạt yêu cầu và giá thành cạnh tranh. Bởi để nhà thầu lựa chọn vật liệu tái chế, yếu tố môi trường là chưa đủ. Nguồn cung phải ổn định, chất lượng sản phẩm bảo đảm, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và có chi phí phù hợp với từng công trình.
Không phải toàn bộ chất thải rắn xây dựng đều có thể tái sử dụng trực tiếp. Việc phân loại, xử lý và kiểm soát chất lượng phải phù hợp với đặc tính từng loại vật liệu và mục đích sử dụng. Đây là điều kiện để bảo đảm an toàn công trình, đồng thời tạo niềm tin cho chủ đầu tư, nhà thầu khi đưa vật liệu tái chế vào thi công.
Mục tiêu đến năm 2030, 100% công trình sử dụng vốn ngân sách sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng đòi hỏi phải được cụ thể hóa trong từng dự án, gói thầu và hạng mục. Cùng với đó, cơ chế giám sát cần đủ chặt chẽ để bảo đảm vật liệu được sử dụng thực chất, đúng nguồn gốc và đúng cam kết.
Việc Hà Nội chuyển từ tư duy xử lý chất thải sang tái sử dụng tài nguyên thứ cấp là hướng đi góp phần tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, giảm ô nhiễm và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong xây dựng đô thị.