Hà Tĩnh đang chuyển đổi mạnh mẽ phương thức quản lý môi trường từ hậu kiểm dựa trên hồ sơ giấy sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu số, mức độ tuân thủ và rủi ro thực tế của từng cơ sở sản xuất.
Tích hợp dữ liệu số giám sát nguồn thải
Thời gian qua, công tác bảo vệ môi trường trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh đã bám sát các quy định của Luật Bảo vệ môi trường, triển khai đồng bộ từ cấp tỉnh đến cơ sở. Tuy nhiên, áp lực phát triển kinh tế - xã hội, nhất là tại các khu kinh tế, khu công nghiệp và đô thị lớn, đòi hỏi cơ quan quản lý nhà nước phải đổi mới tư duy. Trọng tâm là chuyển đổi số toàn diện, thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu môi trường đồng bộ, liên thông.
Khu vực hồ chứa bên trong Nhà máy gang thép Formosa Hà Tĩnh có nhiều loài vật sinh sống.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh, điểm nghẽn trước đây là thông tin quản lý bị phân tán, chủ yếu dựa vào báo cáo định kỳ bằng văn bản của doanh nghiệp. Để khắc phục, tỉnh đang tích hợp toàn diện các nguồn dữ liệu nhằm hình thành “hồ sơ số” cho từng doanh nghiệp.
Tính đến nay, Hà Tĩnh đã lắp đặt 50 trạm quan trắc tự động tại các cụm công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và các nhà máy lớn trên địa bàn. Trong đó, có 43 trạm đã hoạt động ổn định, thực hiện truyền dữ liệu liên tục về trung tâm giám sát của cơ quan chức năng.
Hệ thống quan trắc tự động này tập trung giám sát chặt chẽ tại các dự án công nghiệp trọng điểm của tỉnh, bao gồm: Tại khu liên hợp gang thép Formosa Hà Tĩnh, giám sát nguồn nước xả thải và khí thải phát sinh từ các lò cao, xưởng luyện cốc; Tại Nhà máy Nhiệt điện Vũng Áng, theo dõi liên tục các chỉ số phát thải khí nhà kính, bụi mịn và nhiệt độ nước làm mát trước khi xả ra môi trường biển.
Bên cạnh mạng lưới tự động, tỉnh cũng triển khai định kỳ chương trình quan trắc môi trường nền. Hệ thống lấy mẫu tại 286 điểm cố định, gồm 5 thành phần chính: nước mặt (77 điểm), nước dưới đất (58 điểm), nước biển ven bờ (17 điểm), cùng trầm tích, không khí xung quanh, đất và phóng xạ.
Hiện tại, tỉnh tiếp tục đầu tư xây dựng thêm 2 trạm quan trắc không khí tự động, liên tục tại hai điểm đô thị lớn là phường Thành Sen và phường Sông Trí, nhằm nâng cao năng lực dự báo ô nhiễm.
Minh bạch thông tin, nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường
Khảo sát thực tế tại các cụm công nghiệp cho thấy, việc áp dụng công nghệ số bước đầu mang lại hiệu quả rõ rệt, minh bạch hóa trách nhiệm của doanh nghiệp.
Ông Trần Văn Nam, đại diện Công ty TNHH sản xuất kinh doanh Thành Nam, tại Khu kinh tế Vũng Áng chia sẻ: “Trước kia, việc lập báo cáo môi trường tiêu tốn nhiều thời gian và giấy tờ. Nay với hệ thống giám sát tự động và khai báo trực tuyến, mọi thông số xả thải đều minh bạch. Doanh nghiệp buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt hơn vì bất kỳ sự cố kỹ thuật nào cũng hiển thị trực tiếp trên hệ thống của cơ quan quản lý”.
Toàn cảnh Formosa Hà Tĩnh, Nhà máy sản xuất thép quy mô lớn được lắp đặt giám sát quan trắc tự động.
Chia sẻ với phóng viên, ông Lê Ngọc Huấn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh, khẳng định: Quản lý dựa trên dữ liệu giúp chúng tôi khoanh vùng chính xác các cơ sở có nguy cơ rủi ro cao để tập trung giám sát, thay vì kiểm tra dàn trải. Việc vận hành dòng chảy dữ liệu "đúng - đủ - sạch - sống" không chỉ tiết kiệm nhân lực, nâng cao tính minh bạch, mà còn giúp giảm tần suất thanh tra trực tiếp đối với các đơn vị chấp hành tốt. Đây là cơ sở để tạo động lực thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và phát triển xanh trên địa bàn tỉnh.
Công tác bảo vệ môi trường vẫn còn một số khó khăn. Hạ tầng thu gom, xử lý nước thải tại đô thị và khu dân cư chưa đáp ứng yêu cầu; nhu cầu đầu tư hệ thống xử lý chất thải rắn, bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi hệ sinh thái và ứng phó với biến đổi khí hậu còn rất lớn. Nguồn lực đầu tư cho môi trường, nhất là nguồn lực ngoài ngân sách, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế.
Việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn ở một số địa bàn chưa đồng bộ; hạ tầng, phương tiện thu gom, điểm tập kết và cơ sở xử lý còn hạn chế.
Tại một số cụm công nghiệp, hạ tầng bảo vệ môi trường chưa được đầu tư đồng bộ, nhất là hệ thống xử lý nước thải tập trung.
Theo ông Huấn, sự phát triển nhanh của các dự án công nghệ cao và việc hình thành các mô hình nhà xưởng xây sẵn cho thuê đặt ra những yêu cầu mới trong xác định trách nhiệm bảo vệ môi trường, kiểm soát công nghệ, hóa chất, chất thải và ứng phó sự cố. Việc triển khai trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) cũng là lĩnh vực mới, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp và kết nối dữ liệu.
Trong giai đoạn 2026 - 2030, Hà Tĩnh xác định hiện đại hóa quản lý môi trường bằng dữ liệu là nhiệm vụ sống còn để hiện thực hóa các mục tiêu sinh thái.
Tỉnh tiếp tục hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, nâng cấp hệ thống trạm quan trắc, đồng thời gắn trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương với các chỉ số môi trường thực đo.