Chiến tranh đã lùi xa. Nhưng hành trình tri ân sẽ còn tiếp tục cho đến khi người lính cuối cùng được gọi đúng tên của mình.
Có ai đó nói rằng, chiến tranh chỉ thực sự kết thúc khi người lính cuối cùng được trở về với gia đình mình.
Tôi đã suy nghĩ rất nhiều về câu nói ấy.
Chiến tranh ở Việt Nam đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những vùng đất từng ngút khói bom đạn nay đã trở thành những thành phố đông vui, những cánh đồng xanh mướt và những mái trường đầy tiếng trẻ thơ. Chúng ta đang sống trong hòa bình, đang nói về tương lai, về sự phát triển của đất nước với rất nhiều niềm tự hào.
Nhưng ở đâu đó trên dải đất hình chữ S này, vẫn còn hàng vạn gia đình chưa thể nói rằng chiến tranh đã thực sự đi qua. Bởi với họ, người thân vẫn chưa trở về.
Thế hệ trẻ được chứng kiến xã hội vẫn không ngừng đi tìm những người đã ngã xuống sau hơn nửa thế kỷ sẽ hiểu rằng, sự hy sinh của các thế hệ đi trước chưa bao giờ bị lãng quên. Ảnh minh họa.
Có những người mẹ đi hết cuộc đời mình vẫn chưa biết con đang nằm lại nơi đâu. Có những người con chưa từng được một lần gọi tiếng cha. Và cũng có những gia đình đã đi qua ba, bốn thế hệ, nhưng hành trình tìm kiếm người thân vẫn còn dang dở.
Tôi hiểu rất rõ cảm giác ấy. Gia đình tôi có hai người cậu ruột là liệt sĩ. Một người đã được trở về với quê hương. Người cậu còn lại vẫn đang yên nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn.
Mỗi lần có dịp đến Trường Sơn, đứng giữa hàng vạn ngôi mộ trắng nằm lặng lẽ trên những triền đồi xanh, tôi thường tự hỏi, có bao nhiêu người trong số những người đang nằm lại nơi đây vẫn còn những người mẹ ngóng đợi? Có bao nhiêu gia đình vẫn chưa thôi kiếm tìm? Và có bao nhiêu câu chuyện vẫn còn đang được viết tiếp bởi những người ở lại?
Nghĩa trang rất bình yên. Chỉ có gió thổi qua những hàng thông và tiếng chuông ngân vang trong không gian tĩnh lặng. Nhưng phía sau sự bình yên ấy là biết bao cuộc chia ly chưa bao giờ được gọi là đã khép lại.
Người ta thường nghĩ rằng, nỗi đau lớn nhất của mất mát là sự chia ly. Nhưng trong nhiều năm nghiên cứu về tâm lý học xã hội và tâm lý sau sang chấn, tôi nhận ra rằng, điều khiến con người day dứt nhất đôi khi lại là sự dang dở.
Chúng ta có thể học cách chấp nhận mất mát, nhưng thật khó để khép lại một hành trình khi chưa biết điểm dừng của nó ở đâu. Khi chưa biết chính xác nơi người thân yên nghỉ, hành trình kiếm tìm vẫn luôn hiện hữu trong tâm trí của những người còn sống. Nó đi cùng họ qua nhiều năm tháng, trở thành một phần ký ức của gia đình và được truyền lại cho cả những thế hệ chưa từng gặp người đã khuất.
Có lẽ vì thế mà với rất nhiều gia đình liệt sĩ, điều họ mong mỏi không chỉ là tìm được hài cốt của người thân. Điều họ mong mỏi còn là được gọi đúng tên người mình yêu thương, được có một nơi để thắp nén hương mỗi dịp trở về và được kể cho con cháu mình nghe câu chuyện về sự hy sinh của thế hệ đi trước.
Dưới góc nhìn của tâm lý học xã hội, một cộng đồng chỉ có thể bước tới tương lai một cách vững vàng khi biết đối diện với quá khứ bằng sự thật lịch sử, bằng lòng biết ơn và bằng tinh thần trách nhiệm. Bởi ký ức không chỉ thuộc về mỗi cá nhân. Ký ức còn thuộc về cả một dân tộc.
Chúng ta gìn giữ ký ức không phải để nuôi dưỡng đau thương, mà để nhắc nhở với nhau rằng hòa bình hôm nay đã được đánh đổi bằng điều gì.
Chính vì vậy, Chiến dịch 500 ngày đêm hoàn thành 3.000 hồ sơ liệt sĩ, xác định danh tính hài cốt còn thiếu thông tin mang một ý nghĩa vượt lên trên những con số thống kê. Đó không chỉ là một nhiệm vụ chính trị, một chương trình ứng dụng khoa học công nghệ hay một công việc chuyên môn có thời hạn.
Đó là hành trình chữa lành ký ức chiến tranh.
Mỗi hồ sơ được hoàn thiện không chỉ là một công việc được hoàn thành. Phía sau mỗi hồ sơ là một cuộc đời. Là một người con của Tổ quốc đã nằm xuống vì độc lập và hòa bình của dân tộc. Là một gia đình đã đi qua hàng chục năm chờ đợi. Và đôi khi, là cả một lời hứa được các thế hệ nối tiếp nhau gìn giữ.
Ngày nay, khoa học đang góp phần giúp chúng ta thực hiện lời hứa ấy. Nếu trước đây, việc xác định danh tính các liệt sĩ chủ yếu dựa vào ký ức của nhân chứng hay những trang hồ sơ đã phai màu theo năm tháng, thì hôm nay, giám định ADN, số hóa dữ liệu và những thành tựu của khoa học công nghệ đã mở ra những cơ hội mới.
Khoa học không thay thế ký ức. Khoa học giúp kiểm chứng, kết nối và làm cho ký ức trở nên trọn vẹn hơn. Giá trị của khoa học vì thế không chỉ nằm ở những con số hay độ chính xác của các kết quả giám định. Giá trị lớn nhất của khoa học nằm ở khả năng phụng sự con người. Bởi khi một danh tính được xác nhận, điều được tìm thấy không chỉ là tên tuổi của một người đã khuất, mà còn là sự thanh thản của những người còn sống.
Có một điều mà tôi vẫn luôn nghĩ đến mỗi khi nhắc về người cậu của mình đang nằm lại nơi Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn.
Tôi luôn mong một ngày cậu được trở về với quê hương. Nhưng rồi tôi nhận ra rằng, mong ước ấy không phải vì người đã khuất cần điều đó. Có lẽ, những người đã ngã xuống chưa bao giờ đòi hỏi cho riêng mình bất cứ điều gì.
Chính những người đang sống mới là những người cần sự trở về ấy.
Chúng ta cần một nơi để tưởng nhớ. Những người mẹ cần được ôm lấy con mình tại quê hương sau bao năm chờ đợi mòn mỏi. Những người con cần được kể cho con cháu rằng ông của các chúng đã sống, đã chiến đấu và đã hy sinh như thế nào. Và một dân tộc cũng cần được lưu giữ những ký ức của chính mình một cách đầy đủ và trung thực nhất.
Mỗi người lính được gọi đúng tên là một khoảng trống của lịch sử được lấp đầy. Mỗi gia đình được khép lại hành trình tìm kiếm là thêm một vết thương chiến tranh được chữa lành.
Thế hệ trẻ được chứng kiến xã hội vẫn không ngừng đi tìm những người đã ngã xuống sau hơn nửa thế kỷ sẽ hiểu rằng, sự hy sinh của các thế hệ đi trước chưa bao giờ bị lãng quên.
Khi đó, lòng biết ơn sẽ không còn là một bài học được viết trong sách giáo khoa. Nó sẽ trở thành một giá trị sống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có lẽ, một dân tộc không chỉ được đánh giá bằng những thành tựu mà mình đạt được, mà còn bằng cách dân tộc ấy đối xử với quá khứ của mình.
Chúng ta có thể xây nên những công trình lớn, tạo ra những thành tựu khoa học đáng tự hào và bước rất nhanh về phía trước. Nhưng một dân tộc chỉ thực sự bền vững khi biết gìn giữ ký ức của mình và không quên những người đã làm nên hòa bình của ngày hôm nay.
Chiến tranh đã lùi xa. Nhưng hành trình tri ân sẽ còn tiếp tục cho đến khi người lính cuối cùng được gọi đúng tên của mình.
Tôi vẫn luôn tin vào ngày trở về ấy. Không chỉ là sự trở về của riêng người cậu của tôi đang nằm lại ở Trường Sơn, mà còn là sự trở về của hàng vạn người lính đã dành trọn tuổi thanh xuân cho Tổ quốc.
Bởi sự trở về ấy không chỉ là sự trở về của một con người. Đó còn là sự trở về của ký ức, của lòng biết ơn và của niềm tin rằng sẽ không có sự hy sinh nào bị lãng quên.