Khi gạch, ngói thành điểm nhấn kiến trúc
Những viên gạch, ngói đất nung truyền thống đang được kiến trúc sư (KTS) khai thác sáng tạo, góp phần tạo bản sắc, thích ứng khí hậu và hướng tới kiến trúc bền vững.
Dấu ấn riêng
Gần 10 năm trước, khi chuẩn bị xây dựng ngôi nhà mới, chị Lê Vân, Tổ dân phố Đồng Phú 1, phường Đồng Hới, tỉnh Quảng Trị tìm đến kiến trúc sư với yêu cầu đưa gạch đỏ truyền thống có sẵn tại địa phương vào công trình.

Không gian mái vòm dán gạch đỏ trong ngôi nhà của chị Lê Vân.
Kiến trúc sư đã thiết kế cho ngôi nhà một vòm mái gạch đỏ, với kết cấu bên trong là bê tông cốt thép, bên ngoài dán gạch đỏ. Quá trình thi công khá cầu kỳ nhưng đổi lại, công trình có một vòm mái độc đáo, không trùng lặp với bất kỳ ngôi nhà nào khác.
Các vật liệu khác cũng được lựa chọn theo tinh thần thô mộc như đá mài, bê tông mài, thép, thừng. Toàn bộ tường trong nhà đều được hoàn thiện bằng bê tông mài.
Sau 10 năm sử dụng, chị Vân vẫn rất tâm đắc với ngôi nhà. Kết cấu mái vòm kết hợp các thủ pháp kiến trúc khác giúp công trình mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông. Vòm mái gạch đỏ, tường đá mài vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên bản, gần như không cũ đi theo thời gian.
Không chỉ với nhà ở, vật liệu truyền thống còn được khai thác để tạo nên những không gian kiến trúc mang dấu ấn riêng. Tại một góc giao lộ trên địa bàn xã Đông Anh, TP Hà Nội, ngói Space nổi bật giữa những công trình bê tông, vách kính và mái tôn xung quanh.
Công trình sử dụng 20.000 viên ngói đất nung làm vật liệu chủ đạo. Theo chị Nguyễn Thị Thu Thủy, chủ công trình, ngói không chỉ được dùng để dựng tường, vách ngăn mà còn kết hợp với thép và bê tông, tạo nên diện mạo vừa quen thuộc vừa hiện đại.
Điểm đặc biệt của ngói Space là cấu trúc hai lớp tường bao, giúp công trình thích ứng với điều kiện khí hậu. Các lớp không gian được tổ chức liên hoàn, từ không gian sử dụng, lớp kính, hành lang đến lớp màng ngói kết hợp thép bên ngoài.
Lớp ngói và thép đóng vai trò như một "họng hút gió", dẫn luồng khí từ phía Đông sang phía Tây, tạo đối lưu tự nhiên, giúp không gian bên trong thông thoáng, dễ chịu.
"Ngôi nhà mang tính cộng đồng rất lớn, có thể nhìn xuyên từ không gian này sang không gian khác", chị Thủy chia sẻ.
Tạo cảm giác thân thiện
Một cách tiếp cận khác với gạch đỏ cũng đang được thể hiện tại Ashui House, công trình nhà ở gia đình kết hợp văn phòng trụ sở của Ashui (thương hiệu hoạt động truyền thông trong ngành kiến trúc - xây dựng tại Việt Nam). Công trình đang được xây dựng hoàn thiện trên đường Vành đai 1, đoạn Hoàng Cầu, phường Ô Chợ Dừa, Hà Nội.

Không gian công trình Ashui House đang được thi công hoàn thiện với vật liệu gạch đỏ truyền thống ở lớp ngoài.
Theo anh Lê Việt Hà, sáng lập kiêm Chủ tịch Ashui, với mặt tiền dài đến 20m, công trình cần tạo cảm giác thân thiện với các nhà hàng xóm đối diện, đồng thời che chắn ánh nhìn và nắng hướng Tây.
Giải pháp được lựa chọn là mảng gạch đỏ xếp thành những ô vuông. Cách tổ chức này vừa đáp ứng yêu cầu che chắn, vừa tăng khả năng thông gió và lấy sáng so với xây tường bê tông hoặc sử dụng kính.
Những viên gạch kích thước 200 x 200 x 50mm được thiết kế theo tỷ lệ hài hòa với tổng thể kiến trúc. Viglacera Hạ Long là đơn vị đáp ứng yêu cầu vật liệu cho công trình.
Anh Lê Việt Hà cho biết, anh quan tâm đến thiết kế và việc sử dụng vật liệu, thiết bị theo xu hướng tiết kiệm năng lượng, bền vững.
"Việc sử dụng vật liệu truyền thống trong kiến trúc đương đại không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là cách tái kết nối với khí hậu, văn hóa và bản sắc địa phương. Đặc biệt tại Việt Nam - nơi có khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt - thì đây là hướng đi rất phù hợp với chiến lược phát triển bền vững và Net Zero", anh Hà bày tỏ.
Cân bằng giữa hiện đại và bản sắc
KTS Mai Hồng Phong, Giám đốc Công ty TNHH Đầu tư Kiến trúc và Nội thất D+ Design cho rằng, trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, việc tái sử dụng và sáng tạo với vật liệu truyền thống là cách thiết lập sự cân bằng giữa hiện đại và bản sắc.
Theo KTS Phong, gạch, ngói không chỉ tạo tính thân thiện, khả năng "thở" tự nhiên cho không gian mà còn khơi gợi cảm xúc gần gũi, điều mà nhiều vật liệu công nghiệp hiện đại khó thay thế.
Tuy nhiên, vật liệu truyền thống cần được nghiên cứu, cải tiến về độ bền, khả năng chống thấm, chống rêu mốc, đồng thời giữ được vẻ đẹp tự nhiên. Việc kết hợp với thép, kính, bê tông cũng giúp công trình vừa bảo đảm an toàn, tiện nghi, vừa có tính thẩm mỹ mới mẻ.
Ở góc độ sản xuất và cung ứng vật liệu, ông Nguyễn Trung Hiếu, Phó tổng giám đốc Công ty Thương mại Viglacera Hạ Long cho biết, gạch, ngói đỏ Viglacera Hạ Long là sự kết hợp giữa nguồn đất sét Giếng Đáy đặc trưng, kinh nghiệm làm chủ phối liệu và công nghệ sản xuất hiện đại.
Với gạch xây không trát, viên gạch vừa thực hiện chức năng xây dựng, vừa trực tiếp tạo nên diện mạo công trình. Vì vậy, màu sắc, bề mặt, hình dáng và chất lượng của từng viên gạch đều có ý nghĩa quan trọng.
Khi bề mặt gạch được sử dụng trực tiếp làm bề mặt hoàn thiện, công trình có thể giảm lượng vữa trát, bột bả và sơn phủ tương ứng. Qua đó, giảm vật liệu, công đoạn thi công và nhu cầu sơn lại trong quá trình sử dụng.
Theo ông Hiếu, vật liệu truyền thống còn nhiều khả năng biểu đạt trong kiến trúc hiện đại. Tường gạch không trát có thể kết hợp với kính, thép hoặc bê tông để tạo nên không gian đương đại mà vẫn giữ được dấu ấn Việt Nam.
Với đình, chùa, nhà thờ họ và các công trình tâm linh, vật liệu truyền thống còn góp phần giữ sự hài hòa với không gian văn hóa, tạo cảm giác trang nghiêm và thân thuộc.
Kiến trúc sư Đoàn Thanh Hà, Văn phòng H&P Architects cho biết, vật liệu truyền thống là một trong những biểu hiện đặc thù của tự nhiên và văn hóa địa phương. Những vật liệu như đất, đá, tre, gỗ… có thể được sử dụng theo cách đổi mới nhằm tạo nên diện mạo đặc trưng cho công trình. Để kiến trúc bền vững, cần tích hợp tính toàn cầu và tính bản địa, không chỉ đáp ứng yêu cầu vật chất, kỹ thuật mà còn phát huy đặc trưng địa điểm, văn hóa địa phương, tạo sự bền vững về mặt tinh thần cho con người - chủ thể của kiến trúc.