Từng là phương tiện mưu sinh của người dân vùng Tuy An, Ô Loan (Phú Yên cũ, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk), ngựa thồ và những cuộc đua đầu xuân đã in dấu sâu đậm trong ký ức nhiều thế hệ người dân nơi đây.
Một thời vó ngựa vang khắp nẻo đường
Vài chục năm trước, khi đường đất còn gập ghềnh, phương tiện cơ giới chưa phổ biến, ngựa là "đầu cơ nghiệp" của nhiều gia đình ở Tuy An, Ô Loan (Phú Yên cũ). Từ nương rẫy xuống chợ huyện, từ miền trung du ra vùng duyên hải, vó ngựa gõ đều trên những cung đường, chở lương thực, kéo gỗ, vận chuyển vật liệu, thậm chí kéo xe chở khách.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi đường sá mở rộng, phương tiện cơ giới thay thế sức ngựa, tiếng vó ngày nào dần lùi vào hoài niệm. Ảnh: N.H
Ngựa Phú Yên từng nổi tiếng khắp Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Nhà nào khá giả nuôi vài con, người lớn trẻ nhỏ đều biết cưỡi ngựa như cách người ta đi xe máy hôm nay. Trong chiến tranh, ngựa tải hàng ra tiền tuyến. Sau năm 1975, ngựa tiếp tục gắn bó với đời sống mưu sinh của người nông dân nơi đây.
Xã An Xuân (huyện Tuy An cũ) từng là "thủ phủ" nuôi ngựa. Ngựa sáu tháng tuổi đã có giá trên 10 triệu đồng; ngựa ba năm tuổi, đủ sức thồ hàng, kéo xe, có giá từ 20 triệu đồng trở lên, tùy dáng vóc, sức bền. Mỗi chuyến thồ mang về 200 - 300 nghìn đồng, là nguồn thu ổn định của nhiều hộ dân.
Nuôi ngựa không nhàn, chủ phải dậy từ tinh mơ, chuẩn bị cám tinh, dắt ngựa đi ăn cỏ, tập luyện để quen đường, quen hiệu lệnh. Người nuôi ngựa phải hiểu tính nết của từng con thì khi nói nó mới nghe.
Ông Tài dành gần trọn cuộc đời bên loài ngựa, từ phương tiện mưu sinh đến linh hồn của lễ hội. Ảnh: N.H
Giờ đây, đường nhựa, đường bê tông đã mở đến tận thôn làng. Xe máy, xe tải nhỏ thay thế sức ngựa. Nghề nuôi ngựa, vận tải bằng xe ngựa vì thế dần mai một.
Những ngày cuối năm, chúng tôi tìm về vùng đất từng vang bóng vó ngựa. Con đường nhựa phẳng lì đưa xe băng qua những triền đồi xanh. Bóng ngựa ngoài đời thực không còn dễ gặp, chỉ còn lưu dấu trong lễ hội đua ngựa truyền thống Gò Thì Thùng.
Hằng năm, vào mồng 9 tháng Giêng tại Di tích lịch sử quốc gia địa đạo Gò Thì Thùng (xã Tuy An Tây), những chú ngựa từng chở hàng, kéo xe, phục vụ du lịch ở danh thắng quốc gia Gành Đá Đĩa (xã Tuy An Đông, Đắk Lắk) lại được chủ nhân đưa vào tập luyện để bước vào đường đua. Lễ hội thu hút hàng chục kỵ sĩ là nông dân địa phương cùng đông đảo người xem.
Giữ lại tiếng vó trong lễ hội đầu xuân
Trong số ít người còn gắn bó với ngựa, ông Nguyễn Kim Tài (65 tuổi, thôn Mỹ Phú 2, xã Ô Loan) được xem là một trong những "kỵ sĩ" lớn tuổi nhất còn trụ lại với đường đua. Biết cưỡi ngựa từ năm 22 tuổi, ông Tài dành gần trọn cuộc đời cho loài vật này, từ phương tiện mưu sinh đến linh hồn của lễ hội.
Những chú ngựa từng chở hàng, kéo xe, phục vụ du lịch lại được chủ nhân đưa vào tập luyện để bước vào đường đua vào ngày mùng 9 tháng Giêng tại Di tích lịch sử quốc gia địa đạo Gò Thì Thùng. Ảnh: N.H.
Con ngựa ông đang nuôi được mua cách đây gần 8 năm với giá 50 triệu đồng, số tiền tích cóp của cả gia đình. "Ngựa không chỉ là tài sản mà là một phần đời. Bán đi buồn lắm", ông nói.
Mỗi độ xuân về, dù tuổi cao, ông vẫn lên yên ngựa. Thắng thua không còn quan trọng, điều ông chờ đợi là khoảnh khắc tiếng vó dồn dập trên đường đua, tiếng hò reo vang khắp triền đồi.
Gần 50 năm gắn bó với nghề nuôi ngựa, ông Nguyễn Hữu Chi (76 tuổi, thôn Mỹ Phú 2, xã Ô Loan) xem việc chọn ngựa đua như "thi hoa hậu". Con ngựa Hồng của ông từng vô địch các mùa 2024, 2025.
Theo ông Chi, ngựa đua phải có giống tốt, nặng 3 - 4 tạ, sức bền cao; từ 6 - 7 tháng tuổi đã tách đàn để tập luyện. Dáng ngựa đẹp phải đầu nhỏ, cổ thắt, chân chắc, thân thon.
Huấn luyện không chỉ là luyện sức mà còn chăm sóc dinh dưỡng. Trước Tết cả tháng, khẩu phần ăn được điều chỉnh theo nguyên tắc "ăn khô, uống sạch", tăng lúa, cỏ và cám vừa đủ.
"Ăn quá thì nặng người, chạy không bốc; ăn thiếu thì hụt sức. Phải canh kỹ từng bữa, móng, bờm, lông đuôi cũng được chăm sóc cẩn thận, bởi chỉ cần nứt móng là coi như bỏ cuộc", ông Chi nói.
Ngày nay, ngựa được đưa vào khu du lịch để phục vụ du khách. Ảnh: N.H.
Theo ông Chi, "ngựa hay thì tài phải giỏi". Người cưỡi phải hiểu tính ngựa, điều khiển nhịp nhàng theo đường cương. Những ngày tập nặng, gia đình hạn chế cho ngựa chở khách để giữ sức, chấp nhận giảm thu nhập.
Với người dân nơi đây, đua ngựa không chỉ là tranh giải mà là giữ gìn nét văn hóa đầu xuân. "Thắng cũng vui, không thắng vẫn vui vì còn được nghe tiếng vó ngựa, tiếng người reo hò", ông Chi chia sẻ.
Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng vó ngựa đầu năm vẫn là cách người nông dân gìn giữ "hồn quê" qua từng mùa hội.
Bà Nguyễn Thị Năm (thôn Xuân Thành, xã Tuy An Tây) cho biết, trước kia nhà nào cũng có ngựa. Những ngày giáp Tết, người dân chăm sóc ngựa kỹ lưỡng để chuẩn bị cho hội đua diễn ra vào mùng 9 tháng Giêng. Giờ không còn nuôi ngựa, nhưng năm nào bà cũng đi xem hội, chỉ để được nghe lại âm thanh quen thuộc của một thời.
Theo ông Phan Quang Phi, Chủ tịch UBND xã Tuy An, lễ hội đua ngựa là hoạt động văn hóa truyền thống được địa phương duy trì hằng năm. Tuy nhiên, số lượng ngựa hiện còn rất ít, chỉ vài con, không đủ điều kiện tổ chức quy mô lớn ở cấp xã.
Địa phương đã đề xuất Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tham mưu UBND tỉnh xem xét tổ chức lễ hội ở quy mô cấp tỉnh nhằm huy động đông đảo người và ngựa tham gia, giữ gìn nét văn hóa đặc sắc.