Làm báo thời AI: Khi tốc độ không còn là lợi thế

Tại nhiều tòa soạn, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành công cụ quen thuộc trong hoạt động nghiệp vụ. Tuy nhiên, dù AI phát triển đến đâu, những giá trị cốt lõi của báo chí vẫn cần đặt ở vị trí trung tâm.

AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế được người làm báo thực thụ.

Khi trí tuệ nhân tạo có thể viết tin, dựng video, tạo giọng đọc và xử lý dữ liệu chỉ trong vài giây, lợi thế về tốc độ đang dần thuộc về máy móc. Trong cuộc đua mới ấy, thứ báo chí phải giữ bằng được không phải tốc độ, mà là sự thật.

AI vượt phóng viên trên đường đua tốc độ

Tại một hội thảo chuyên đề tại Hà Nội hồi tháng 5, cuộc trò chuyện ngắn giữa hai phóng viên đang tác nghiệp phần nào cho thấy những thay đổi đang diễn ra trong các tòa soạn.

"Em gửi chị bài tham luận chưa?". "Em gửi rồi chị ạ". "Nhưng hội thảo còn chưa kết thúc mà?". "AI làm gần hết rồi chị, em chỉ kiểm tra lại thông tin".

Những công việc từng đòi hỏi phóng viên phải ghi chép, tổng hợp, biên tập trong hàng chục phút, thậm chí hàng giờ, nay có thể được AI hoàn thành chỉ trong vài giây. Chỉ cần có dữ liệu đầu vào, hệ thống có thể tự động tạo bản tin, viết tiêu đề, tóm tắt nội dung, dựng video, tạo phụ đề và xuất bản trên nhiều nền tảng khác nhau.

Trong lịch sử báo chí hiện đại, tốc độ luôn được xem là lợi thế cạnh tranh hàng đầu. Nhưng giờ, lợi thế ấy không còn thuộc riêng con người.

Từ hơn một thập kỷ trước, các hãng truyền thông quốc tế đã bắt đầu trao những công việc lặp lại cho máy móc.

Năm 2014, Associated Press (AP) triển khai nền tảng Automated Insights để tự động viết các bản tin tài chính doanh nghiệp. Số lượng tin về kết quả kinh doanh tăng từ khoảng 300 bản tin mỗi quý lên hơn 4.000 bản tin mà không cần bổ sung nhân sự.

Bloomberg phát triển hệ thống Cyborg để xử lý báo cáo tài chính và tạo tin tự động. Reuters ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu thị trường, theo dõi biến động tài chính và hỗ trợ sản xuất nội dung thời gian thực. BBC cũng đang thử nghiệm AI trong nhiều khâu biên tập và sản xuất nội dung.

Theo Reuters Institute, hơn 75% cơ quan báo chí được khảo sát trên thế giới đã triển khai hoặc thử nghiệm AI tạo sinh trong hoạt động báo chí. Cuộc cách mạng này diễn ra nhanh hơn mọi dự báo trước đó.

Cuộc đua thật sự không phải với AI

Trước những lo ngại AI có thể thay thế nhà báo, đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) cho rằng, việc đặt nhà báo vào cuộc đua tốc độ với AI là cách tiếp cận sai ngay từ đầu.

AI có thể xử lý hàng triệu dữ liệu và tạo ra hàng nghìn bản tin trong thời gian cực ngắn. Nhà báo không bao giờ có thể thắng cỗ máy về tốc độ hay sản lượng. Nhưng đó không phải là cuộc đua mà báo chí cần tham gia.

Theo ông, thách thức lớn nhất của báo chí hiện nay không phải là AI, mà là tin giả, sự cẩu thả trong kiểm chứng thông tin và sự suy giảm niềm tin của công chúng.

Trong bối cảnh mạng xã hội và các nền tảng AI tạo ra khối lượng thông tin khổng lồ mỗi ngày, giá trị của báo chí chính thống không nằm ở việc đưa tin nhanh nhất mà ở việc đưa tin đáng tin cậy nhất.

Điều đó đòi hỏi người làm báo phải biết tận dụng AI như một công cụ hỗ trợ, đồng thời duy trì những nguyên tắc cốt lõi của nghề nghiệp như xác minh nguồn tin, kiểm chứng dữ liệu và chịu trách nhiệm xã hội đối với thông tin công bố.

Thuật toán không có đạo đức nghề nghiệp, không có bản lĩnh chính trị và cũng không thể chịu trách nhiệm trước xã hội. Công nghệ có thể hỗ trợ sản xuất nội dung, nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người.

Cùng quan điểm, PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, AI có thể hỗ trợ sản xuất nội dung ở mức độ rất cao, song không thể thay thế trách nhiệm xã hội của nhà báo.

Bởi báo chí không đơn thuần là xử lý dữ liệu. Đó còn là quá trình phát hiện vấn đề, tiếp cận hiện trường, đối thoại với nhân chứng, kiểm chứng nhiều nguồn thông tin và đưa ra những đánh giá có trách nhiệm đối với cộng đồng.

AI có thể phân tích hàng triệu dòng dữ liệu trong thời gian ngắn, nhưng không thể tự mình đến hiện trường một vụ việc, quan sát những chi tiết bất thường hay cảm nhận những tín hiệu mà chỉ trải nghiệm thực tế mới mang lại.

Theo TS Nguyễn Thành Lợi, Phó giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, giá trị cốt lõi của nghề báo vẫn nằm ở tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và khả năng phát hiện sự thật.

Theo ông, trong những vụ điều tra tham nhũng, gian lận thương mại, vi phạm môi trường hay các vấn đề dân sinh phức tạp, thứ quyết định giá trị của tác phẩm báo chí chưa bao giờ là tốc độ đánh máy hay khả năng tổng hợp dữ liệu.

Điều làm nên sự khác biệt là năng lực đặt câu hỏi, khả năng hoài nghi, kiểm chứng và đi đến tận cùng bản chất vấn đề. Đó là những năng lực mà đến nay AI vẫn chưa thể thay thế.

Khi niềm tin trở thành tài sản quý giá nhất

Nghịch lý của thời đại số là nhân loại đang sở hữu nhiều thông tin hơn bao giờ hết, nhưng lại ngày càng khó phân biệt đâu là sự thật.

Công nghệ deepfake có thể tạo ra hình ảnh, video và giọng nói gần như giống thật. Chỉ với chi phí thấp, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra những nội dung giả mạo lãnh đạo, người nổi tiếng hoặc các sự kiện chưa từng xảy ra.

Trong bối cảnh đó, báo chí chính thống đứng trước một sứ mệnh mới: trở thành bộ lọc đáng tin cậy của xã hội.

Ông Nguyễn Tuấn Khang, lãnh đạo Khối Dữ liệu và AI của IBM khu vực Đông Nam Á cho rằng, AI chỉ thực sự đáng tin cậy khi được vận hành trên nền tảng dữ liệu có quản trị, có khả năng kiểm soát và giải trình.

Theo ông, cuộc cạnh tranh trong tương lai không nằm ở việc cơ quan báo chí có AI hay không, mà nằm ở năng lực quản trị dữ liệu và kiểm soát AI.

Nói cách khác, AI càng phát triển thì yêu cầu về trách nhiệm, minh bạch và kiểm chứng thông tin càng trở nên khắt khe hơn. Đó cũng là lúc vai trò của báo chí chính thống được khẳng định mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Nếu AI tạo ra dòng chảy thông tin, thì báo chí phải bảo vệ chất lượng của dòng chảy ấy.