Kể từ hôm nay (1/10), Luật Phát triển đô thị (Luật số 18/2026/QH16) chính thức có hiệu lực thi hành với nhiều điểm mới về cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt; phát triển khu kinh tế đặc biệt…
Phân quyền triệt để cho thành phố quyết định
Luật Phát triển đô thị tập trung thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước về phân quyền cho thành phố quyết định, từ đó tạo không gian tối đa cho sự sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của chính quyền đô thị đặc biệt; đồng thời tăng cường yêu cầu về kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và nâng cao trách nhiệm giải trình.
Luật Phát triển đô thị triệt để phân quyền cho thành phố quyết định.
Cụ thể, HĐND Thành phố được giao thẩm quyền trong việc quy định tiêu chí xác định số lượng đại biểu HĐND cấp xã; quy định tỷ lệ đại biểu hoạt động chuyên trách của HĐND Thành phố và HĐND cấp xã; khung, số lượng Phó Trưởng ban các Ban của HĐND Thành phố; số lượng, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn các Ban của HĐND Thành phố và HĐND cấp xã.
HĐND Thành phố cũng có thẩm quyền quyết định tổng số lượng biên chế không vượt quá 20% số biên chế công chức, viên chức Trung ương giao (giai đoạn và hàng năm) và tự cân đối, chi trả lương từ nguồn ngân sách thành phố…
UBND Thành phố được giao thẩm quyền quy định việc thành lập, tổ chức lại, giải thể; cơ cấu tổ chức, chế độ tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND Thành phố phù hợp với đặc thù quản lý đô thị, quy mô dân số, yêu cầu cung ứng dịch vụ công và điều kiện thực tiễn của thành phố.
UBND Thành phố cũng có thẩm quyền quy định khung số lượng cấp phó của cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính khác, đơn vị sự nghiệp công lập thuộc phạm vi quản lý của thành phố; quy định tiêu chí phân loại đơn vị hành chính phường, đặc khu kinh tế đặc biệt thuộc thành phố…
Trong khi đó, Chủ tịch UBND Thành phố được giao thẩm quyền trong việc quyết định công nhận phân loại đơn vị hành chính phường, đặc khu loại đặc biệt.
Khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương theo quy định của pháp luật, HĐND, UBND, Chủ tịch UBND Thành phố được ban hành văn bản quy phạm pháp luật để xử lý những vấn đề phát sinh từ thực tiễn quản lý.
Bên cạnh đó, thành phố cũng có quyền quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với Luật, Nghị quyết của Quốc hội, hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định để áp dụng trong phạm vi địa giới hành chính của đô thị đặc biệt.
Tuy nhiên, thành phố không được phép thí điểm cơ chế, chính sách trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại quốc gia, tôn giáo và lĩnh vực khác liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia theo quy định của pháp luật.
Luật đã làm rõ về nguyên tắc, phạm vi thí điểm cơ chế, chính sách…; đồng thời bổ sung phạm vi thí điểm cơ chế, chính sách liên quan đến mô hình kinh tế mới đối với lĩnh vực thể thao, du lịch.
Luật Phát triển đô thị quy định cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển thành phố là đô thị loại đặc biệt, thành phố khác và khu kinh tế đặc biệt. TP.HCM, thành phố khác là đô thị đặc biệt được áp dụng cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt quy định tại Luật này. Thành phố Hà Nội thực hiện theo quy định tại Luật Thủ đô.
Các thành phố không thuộc những trường hợp nêu trên được áp dụng một số cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt quy định tại luật này.
Khu kinh tế đặc biệt được áp dụng cơ chế, chính sách phát triển khu kinh tế đặc biệt quy định tại luật này. Tỉnh, thành phố nơi có khu kinh tế đặc biệt được thực hiện một số cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt quy định tại luật này để áp dụng trên địa bàn khu kinh tế đặc biệt.
Chỉ lập một quy hoạch tổng thể thành phố
Trên cơ sở quan điểm xây dựng quy hoạch tổng thể TP.HCM bằng tư duy đột phá với tầm nhìn dài hạn 100 năm, luật đã quy định, trên địa bàn thành phố chỉ lập một quy hoạch tổng thể trên cơ sở cụ thể hóa, bổ sung, hiệu chỉnh các nội dung quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng tại địa phương và tích hợp, lồng ghép, thay thế quy hoạch thành phố, quy hoạch chung thành phố.
Luật quy định trên địa bàn TP.HCM chỉ lập một quy hoạch tổng thể thành phố.
Để bảo đảm tính ổn định của quy hoạch thành phố, Luật quy định quy hoạch tổng thể thành phố chỉ được điều chỉnh trong trường hợp phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng đặc biệt quan trọng, yêu cầu về quốc phòng, an ninh; khi có biến động lớn về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội hoặc để thực hiện yêu cầu của Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố, trừ trường hợp điều chỉnh cục bộ.
Để bảo đảm thống nhất, khả thi trong tổ chức thực hiện, luật đã quy định rõ ràng về thẩm quyền của HĐND Thành phố và Chủ tịch UBND Thành phố liên quan đến lập, thẩm định, phê duyệt, công bố, cung cấp thông tin... quy hoạch.
Để bảo đảm phù hợp với nhu cầu, yêu cầu thực tiễn của phát triển thành phố, luật đã bổ sung việc giao thẩm quyền cho HĐND Thành phố trong việc quy định: Nghĩa vụ tài chính đối với việc khai thác, sử dụng không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian tầm cao; việc sử dụng không gian ngầm, không gian tầm thấp khi chưa có quy hoạch không gian ngầm, không gian tầm thấp nhưng phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất…
Mở đường cho phát triển khu đô thị lấn biển
Luật Phát triển đô thị đã có những quy định cụ thể về cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển khu đô thị lấn biển.
Việc đầu tư, xây dựng và phát triển khu đô thị lấn biển được hình thành thông qua hoạt động lấn biển phải phù hợp với quy hoạch tổng thể thành phố, quy hoạch tỉnh hoặc quy hoạch chung thành phố, quy hoạch khác có liên quan.
Việc đầu tư, xây dựng và phát triển khu đô thị lấn biển phải phù hợp với quy hoạch tổng thể thành phố, quy hoạch tỉnh hoặc quy hoạch chung thành phố, quy hoạch khác có liên quan. (Ảnh minh họa)
Hoạt động đầu tư, xây dựng khu đô thị lấn biển phải bảo đảm quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán và lợi ích quốc gia trên biển.
Khu đô thị lấn biển phải được quy hoạch, đầu tư, xây dựng hiện đại, xanh, thông minh theo hướng sử dụng hiệu quả tài nguyên biển và đất đai, tiết kiệm năng lượng, bảo đảm khả năng chống chịu và an toàn của hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội.
Việc đầu tư, xây dựng và đưa khu đô thị lấn biển vào khai thác, sử dụng phải được thực hiện theo từng giai đoạn phù hợp với quy mô, khả năng đáp ứng của hạ tầng và yêu cầu bảo đảm an toàn công trình, bảo vệ môi trường…
Chính phủ quy định tiêu chí đối với dự án đầu tư xây dựng khu đô thị lấn biển để thu hút nhà đầu tư chiến lược, điều kiện xác định nhà đầu tư chiến lược để được hưởng cơ chế, chính sách quy định tại luật này. Thời hạn hoạt động của dự án đầu tư xây dựng khu đô thị lấn biển không vượt quá 70 năm.
UBND Thành phố quyết định các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật, chỉ tiêu sử dụng đất quy hoạch tại khu đô thị lấn biển khi chưa có quy định hoặc có mức yêu cầu cao hơn so với quy định tại quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch đô thị và nông thôn, nhưng phải bảo đảm đáp ứng về hệ thống công trình hạ tầng kỹ thuật, hệ thống công trình hạ tầng xã hội.
Lần đầu tiên khu kinh tế đặc biệt được luật hóa
Luật Phát triển đô thị quy định, để được công nhận là khu kinh tế đặc biệt, xã, phường hoặc đặc khu phải đáp ứng ba tiêu chí.
Một là có vị trí chiến lược, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của đất nước.
Hai là có cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên. Ba là có không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát, có quy mô dân số, diện tích tự nhiên lớn.
Luật Phát triển đô thị lần đầu tiên có quy định cụ thể về phát triển khu kinh tế đặc biệt. (Ảnh minh họa)
Chính phủ công nhận khu kinh tế đặc biệt sau khi có chủ trương của cấp có thẩm quyền.
Việc luật hóa các tiêu chí này sẽ góp phần khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, manh mún, đồng thời sàng lọc các địa bàn có đủ lợi thế về vị trí, quy mô, hạ tầng và điều kiện quản lý để tập trung nguồn lực đầu tư công, thu hút nhà đầu tư chiến lược và phát triển các khu kinh tế động lực.
Về quy hoạch khu kinh tế đặc biệt, luật quy định theo hướng đơn giản hóa trình tự, thủ tục, rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư và tăng tính chủ động cho cơ quan quản lý tại chỗ.
Quy hoạch khu kinh tế đặc biệt gồm hai cấp độ là quy hoạch chung và quy hoạch chi tiết.
Việc lập, điều chỉnh, thẩm định quy hoạch thực hiện theo pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn, trừ các nội dung được quy định tại luật này.