Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Nhạc gắn mác AI không đồng nghĩa được miễn tiền bản quyền

Sau khi Nghị định 134/2026/NĐ-CP được triển khai, nhiều cơ sở kinh doanh tìm đến nhạc AI hay nội dung không bản quyền để tránh phát sinh nghĩa vụ. Song theo luật sư Nguyễn Thanh Hà, không phải cứ gắn mác AI là được sử dụng miễn phí.

Sau khi Báo Xây dựng ghi nhận nhiều chủ quán cà phê, nhà hàng chuyển sang sử dụng nhạc không bản quyền, nhạc AI hoặc thậm chí tắt nhạc vì còn băn khoăn về cách thực hiện Nghị định 134/2026/NĐ-CP từ ngày 1/7, nhiều câu hỏi pháp lý tiếp tục được đặt ra. 

Việc phát podcast, phim hoạt hình hay nhạc AI có thực sự giúp cơ sở kinh doanh không còn nghĩa vụ trả tiền bản quyền? Đâu là những "vùng xám" pháp lý cần được hoàn thiện để triển khai nghị định hiệu quả hơn?

Báo Xây dựng đã trao đổi với luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW về những vấn đề trên.

Nhạc AI vẫn là "vùng xám" pháp lý

Thưa luật sư Nguyễn Thanh Hà, từ ngày 1/7, theo ghi nhận, một số quán cà phê đã tắt nhạc, hay chuyển sang phát truyện audio, phim hoạt hình hoặc cân nhắc sử dụng nhạc AI để tránh phát sinh chi phí. Dưới góc độ pháp lý, xin luật sư cho biết những cách làm này có giúp họ tránh khỏi các tình huống pháp lý? 

Việc một số cơ sở kinh doanh lựa chọn tắt nhạc, chuyển sang phát truyện audio, phim hoạt hình hoặc cân nhắc sử dụng nhạc do AI tạo ra là phản ứng dễ hiểu trước những thay đổi về cơ chế thu tiền bản quyền. 

Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, việc thay đổi loại nội dung không đồng nghĩa với việc đương nhiên không còn nghĩa vụ về quyền tác giả hoặc quyền liên quan.

Trước hết, nếu quán chuyển sang phát truyện nói (audio book), podcast hoặc các chương trình ghi âm, những nội dung này cũng có thể đồng thời được bảo hộ quyền tác giả, quyền của người biểu diễn, quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình.

Nếu việc phát sóng nhằm phục vụ hoạt động kinh doanh và không thuộc trường hợp ngoại lệ theo pháp luật, cơ sở kinh doanh vẫn phải được phép của chủ thể quyền hoặc thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền theo quy định.

Tương tự, đối với phim hoạt hình, phim điện ảnh hoặc các chương trình truyền hình, đây là những tác phẩm được pháp luật bảo hộ với nhiều lớp quyền khác nhau. 

Việc mở các nội dung này tại quán cà phê, nhà hàng để phục vụ khách hàng không chỉ liên quan đến quyền tác giả đối với tác phẩm mà còn có thể liên quan đến quyền liên quan và các điều khoản trong hợp đồng khai thác của nền tảng cung cấp nội dung. 

Nhiều dịch vụ xem phim trực tuyến hiện nay chỉ cấp phép cho mục đích sử dụng cá nhân, không bao gồm quyền trình chiếu tại địa điểm kinh doanh.

Đối với nhạc AI, cần phân biệt rất rõ từng trường hợp. Nếu bản nhạc được tạo hoàn toàn bằng AI, không sử dụng trái phép tác phẩm của người khác và được cung cấp theo giấy phép cho phép khai thác thương mại, thì cơ sở kinh doanh có thể không phải trả tiền bản quyền cho tác giả của bản nhạc đó.

Tuy nhiên, nếu AI được huấn luyện hoặc tạo ra sản phẩm có yếu tố xâm phạm quyền của các tác phẩm đã có, hoặc doanh nghiệp sử dụng nhạc từ một nền tảng có điều khoản cấp phép hạn chế, thì vẫn có thể phát sinh rủi ro pháp lý. Nói cách khác, không phải cứ gắn nhãn "AI" thì mặc nhiên được sử dụng miễn phí.

Theo tôi, điều quan trọng mà các cơ sở kinh doanh cần quan tâm không phải là tìm cách "né" tiền bản quyền, mà là lựa chọn nguồn nội dung có giấy phép hợp pháp và phù hợp với mục đích kinh doanh của mình.

Hiện nay, thị trường đã có nhiều giải pháp như thư viện nhạc được cấp phép thương mại, nhạc miễn phí bản quyền theo đúng điều kiện sử dụng (royalty-free) hoặc các gói cấp phép dành riêng cho doanh nghiệp với chi phí hợp lý.

Về lâu dài, việc tuân thủ pháp luật về quyền tác giả không nên được nhìn nhận như một khoản chi phí phát sinh, mà là một phần của hoạt động kinh doanh chuyên nghiệp.

Cũng giống như doanh nghiệp phải trả tiền thuê mặt bằng, tiền điện hay phần mềm có bản quyền, thì việc sử dụng hợp pháp các tài sản trí tuệ của người khác là một yếu tố góp phần xây dựng môi trường kinh doanh văn minh, công bằng và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp sáng tạo.

Nghị định 134 đã xác định nhạc hoàn toàn do AI tạo ra không được bảo hộ quyền tác giả - nhưng chưa trả lời câu hỏi: nếu chủ quán phát nhạc AI thay nhạc có tác giả, họ có còn phải đóng phí không? Theo luật sư, đây có phải là một "vùng xám" pháp lý?

Tôi cho rằng đây là vấn đề đáng được quan tâm, bởi sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang đặt ra nhiều câu hỏi mà pháp luật về quyền tác giả tại Việt Nam và trên thế giới vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Trước hết, cần phân biệt hai vấn đề khác nhau. Nghị định 134/2026/NĐ-CP quy định rằng sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi AI, không có sự sáng tạo của con người, thì không thuộc đối tượng được bảo hộ quyền tác giả. 

Điều đó chỉ có nghĩa là không phát sinh quyền tác giả đối với chính bản nhạc AI, chứ không đồng nghĩa với việc mọi trường hợp sử dụng nhạc AI đều không phát sinh nghĩa vụ pháp lý.

Nếu bản nhạc thực sự được AI tạo ra hoàn toàn, không sao chép hoặc không xâm phạm các tác phẩm đang được bảo hộ, đồng thời doanh nghiệp sử dụng đúng theo điều kiện cấp phép của nền tảng cung cấp, sẽ không phát sinh nghĩa vụ trả tiền bản quyền tác giả đối với bản nhạc đó. Bởi không tồn tại chủ thể quyền để nhận khoản tiền này.

Tuy nhiên, thực tiễn hiện nay không đơn giản như vậy. Phần lớn các hệ thống AI tạo nhạc được phát triển trên cơ sở học từ một khối lượng rất lớn dữ liệu, trong đó có thể bao gồm các tác phẩm âm nhạc đang được bảo hộ.

Hiện nay vẫn còn nhiều tranh luận trên thế giới về việc dữ liệu huấn luyện AI có xâm phạm quyền tác giả hay không, cũng như việc sản phẩm do AI tạo ra có thể bị coi là tác phẩm phái sinh hoặc xâm phạm nếu có mức độ tương đồng đáng kể với một tác phẩm đã tồn tại. Đây chính là một "vùng xám" pháp lý không chỉ ở Việt Nam mà còn tại nhiều quốc gia.

Theo tôi, sẽ chưa chính xác nếu kết luận rằng "chỉ cần phát nhạc AI là không phải đóng bất kỳ khoản phí nào". 

Nghĩa vụ tài chính của cơ sở kinh doanh còn phụ thuộc vào nguồn gốc của bản nhạc, điều khoản cấp phép của nền tảng AI và đặc biệt là việc bản nhạc đó có xâm phạm quyền của chủ thể khác hay không.

Hướng tới xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ

Ngoài vấn đề liên quan đến nhạc do AI sáng tạo, theo ông, nghị định còn điểm nghẽn nào cần được cơ quan quản lý hướng dẫn cụ thể hơn để tránh phát sinh không đáng có?

Bên cạnh vấn đề AI, tôi cho rằng Nghị định 134 còn một số nội dung cần tiếp tục được hướng dẫn cụ thể để bảo đảm tính thống nhất trong quá trình thực thi.

Thứ nhất, cần có hướng dẫn rõ hơn về phạm vi "sử dụng nhằm mục đích thương mại". Chẳng hạn, việc phát nhạc từ các nền tảng trực tuyến, phát qua thiết bị cá nhân hay phát trong những không gian có quy mô rất nhỏ có thuộc cùng một cơ chế tính phí hay không vẫn là vấn đề mà nhiều cơ sở kinh doanh đang băn khoăn.

Thứ hai, cần tăng cường minh bạch trong hoạt động của các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, đặc biệt về căn cứ xác định mức thu, phương thức phân phối tiền bản quyền và cơ chế giải quyết khiếu nại. Khi người sử dụng hiểu rõ tiền bản quyền được thu như thế nào và được phân chia cho tác giả ra sao thì việc tuân thủ sẽ dễ nhận được sự đồng thuận hơn.

Thứ ba, đối với nội dung do AI tạo ra, cơ quan quản lý nên sớm ban hành các tiêu chí hoặc hướng dẫn để xác định thế nào là tác phẩm "hoàn toàn do AI tạo ra", thế nào là có sự sáng tạo của con người, cũng như trách nhiệm của các nền tảng AI trong việc bảo đảm tính hợp pháp của dữ liệu huấn luyện. 

Đây sẽ là cơ sở quan trọng để doanh nghiệp yên tâm khai thác các công nghệ mới mà vẫn bảo đảm tuân thủ pháp luật.

Tôi cho rằng mục tiêu cuối cùng của Nghị định không chỉ là thu tiền bản quyền, mà còn là xây dựng một môi trường khai thác tài sản trí tuệ minh bạch, công bằng và có khả năng thích ứng với sự phát triển của công nghệ số. 

Muốn đạt được mục tiêu đó, bên cạnh quy định pháp luật, rất cần các hướng dẫn chi tiết, thống nhất và kịp thời để hạn chế những cách hiểu khác nhau trong quá trình áp dụng.

Qua thực tế triển khai thời gian qua, theo ông chúng ta cần làm gì để vừa bảo đảm quyền lợi của tác giả, vừa giúp các hộ kinh doanh dễ thực hiện, tránh tâm lý né tránh hoặc hiểu sai quy định, vừa phát triển nền âm nhạc văn minh, chuyên nghiệp?

Theo tôi, để chính sách thực sự đi vào cuộc sống cần bảo đảm hài hòa lợi ích của cả ba chủ thể: tác giả, đơn vị khai thác quyền và các cơ sở kinh doanh. Nếu chỉ chú trọng bảo vệ quyền của một bên mà chưa tính đến tính khả thi trong thực thi thì rất dễ phát sinh tâm lý né tránh hoặc tranh chấp.

Trước hết, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền và phổ biến pháp luật. Thực tế thời gian qua cho thấy nhiều chủ quán cà phê, nhà hàng hay cơ sở kinh doanh nhỏ chưa hiểu rõ khi nào mình phải xin phép, khi nào phải trả tiền bản quyền, hoặc khoản tiền đó được thu trên cơ sở nào. 

Vì vậy, việc truyền thông cần hướng đến giải thích rõ bản chất của quy định, tránh để doanh nghiệp hiểu rằng đây là một loại "phí mới" được đặt ra từ ngày 1/7, trong khi thực chất đây là nghĩa vụ đã được quy định từ trước.

Thứ hai, hoạt động thu và phân phối tiền bản quyền phải được thực hiện công khai, minh bạch và dễ kiểm chứng. 

Các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả cần công bố rõ căn cứ tính phí, phương pháp xác định mức thu, đối tượng áp dụng và cơ chế phân phối tiền bản quyền cho các tác giả. Minh bạch chính là yếu tố quan trọng nhất để tạo dựng niềm tin và nâng cao tính tự nguyện tuân thủ.

Thứ ba, tôi cho rằng cần xây dựng các mức phí linh hoạt, phù hợp với quy mô và đặc thù của từng loại hình kinh doanh. 

Một quán cà phê nhỏ ở khu dân cư rõ ràng không thể áp dụng cách tính giống với một chuỗi nhà hàng lớn, khách sạn hay trung tâm thương mại. Chính sách càng phản ánh đúng quy mô khai thác thì càng bảo đảm công bằng và nhận được sự đồng thuận từ cộng đồng doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh công nghệ số và AI phát triển rất nhanh, cơ quan quản lý cũng cần tiếp tục hoàn thiện các hướng dẫn đối với các hình thức khai thác nội dung mới, từ nhạc AI, nền tảng phát nhạc trực tuyến đến các dịch vụ cung cấp nội dung số. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp có cơ sở pháp lý rõ ràng để lựa chọn giải pháp phù hợp, thay vì phải tự suy đoán hoặc đối mặt với rủi ro pháp lý.

Về lâu dài, tôi cho rằng điều quan trọng nhất là xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong hoạt động kinh doanh. 

Khi doanh nghiệp nhận thức rằng âm nhạc cũng là một loại tài sản có giá trị kinh tế, việc trả tiền bản quyền sẽ được nhìn nhận như một chi phí kinh doanh hợp lý, tương tự như chi phí thuê mặt bằng, mua phần mềm có bản quyền hay sử dụng các dịch vụ khác.

Ngược lại, khi quyền của người sáng tạo được bảo đảm, họ sẽ có thêm động lực để tiếp tục sáng tạo và cống hiến. Đó chính là nền tảng để phát triển ngành công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và xây dựng một thị trường sở hữu trí tuệ minh bạch, bền vững tại Việt Nam.

Ngoài ra, theo tôi vẫn còn khoảng trống cần tiếp tục hoàn thiện là cơ chế giám sát hoạt động của các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả. 

Người sử dụng tác phẩm không chỉ quan tâm rằng "phải trả bao nhiêu", mà còn muốn biết khoản tiền đó được phân phối như thế nào, tỷ lệ chi phí quản lý là bao nhiêu và có thực sự đến tay tác giả hay không. 

Nếu cơ chế công khai, kiểm toán và giám sát được quy định minh bạch hơn, sẽ góp phần nâng cao niềm tin của doanh nghiệp và giảm các tranh chấp trong quá trình thực hiện.

Xin cảm ơn ông!