Luật Thủ đô năm 2026 mở thêm cơ chế để Hà Nội phát huy nguồn lực văn hóa, khai thác không gian đô thị đa tầng và tạo dư địa tăng trưởng mới. Tuy nhiên, quá trình triển khai đòi hỏi hài hòa giữa phát triển, bảo tồn di sản và lợi ích cộng đồng.
Sau hơn 4 tháng triển khai, Luật Thủ đô năm 2026 bước đầu tạo chuyển động trong phát triển văn hóa và quy hoạch đô thị Hà Nội. Những cơ chế mới mở thêm dư địa huy động nguồn lực, khai thác không gian đa tầng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu bảo tồn di sản và bảo đảm lợi ích công cộng.
Một góc Thủ đô Hà Nội. Ảnh: VGP.
Đại biểu Quốc hội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương nhận định, sau hơn 4 tháng Luật Thủ đô năm 2026 có hiệu lực, chuyển biến rõ nhất là tư duy và thể chế phát triển văn hóa.
Đáng chú ý, Hà Nội đã sớm ban hành các nghị quyết về bảo vệ khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử; huy động nguồn lực xã hội cho văn hóa, thể thao; tu bổ di tích; phát triển kinh tế ban đêm và hỗ trợ hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Thành phố cũng tiếp tục hoàn thiện quy trình thực hiện, tổ chức tập huấn, đối thoại với cơ sở, đưa chính sách đến 126 xã, phường.
Theo ông Bùi Hoài Sơn, giá trị lớn của Luật là mở rộng không gian thể chế để Hà Nội chủ động giải quyết những vấn đề đặc thù của một đô thị nghìn năm văn hiến. Thành phố có thêm thẩm quyền xây dựng chính sách huy động, sử dụng nguồn lực bảo vệ và phát triển văn hóa; hình thành các khu phát triển thương mại, văn hóa, trung tâm công nghiệp văn hóa; hỗ trợ nghệ nhân, người thực hành di sản và chủ động hơn trong bảo vệ, tu bổ di tích trên cơ sở tôn trọng yếu tố gốc.
Các dự án công nghiệp văn hóa đáp ứng điều kiện cũng có cơ hội tiếp cận chính sách ưu đãi đầu tư. Qua đó, văn hóa không chỉ được nhìn nhận trong phạm vi bảo tồn và chi ngân sách mà còn là lĩnh vực có khả năng thu hút đầu tư, tạo việc làm và hình thành giá trị kinh tế mới.
Hà Nội có nguồn lực văn hóa đặc sắc với Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, phố cổ, làng nghề, lễ hội và nghệ thuật truyền thống. Tuy nhiên, di sản chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi được kết nối với sáng tạo đương đại, công nghệ số, thiết kế, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn và du lịch chất lượng cao.
Vì vậy, vị thế trung tâm văn hóa của cả nước không chỉ được đánh giá qua số lượng di tích hay sự kiện, mà còn ở khả năng tạo ra sản phẩm, doanh nghiệp và không gian sáng tạo có sức lan tỏa. Mục tiêu là vừa giữ gìn chiều sâu văn hiến, vừa nâng cao sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của một thành phố sáng tạo hiện đại.
Một hướng mở khác của Luật Thủ đô năm 2026 là tạo cơ sở pháp lý cho Hà Nội khai thác không gian đô thị đa tầng, trong đó có không gian ngầm. Đây được xem là nguồn lực quan trọng trong bối cảnh quỹ đất bề mặt ngày càng hạn chế.
Kiến trúc sư Trần Tuấn Anh, Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam, đánh giá đây là quyết sách cần thiết, có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình phát triển đô thị Hà Nội. Theo ông, không gian ngầm từ lâu được nhìn nhận là nguồn tài nguyên quan trọng nhưng chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng.
Việc khai thác hợp lý không gian ngầm có thể bổ sung hạ tầng, giảm áp lực giao thông và tạo thêm nguồn thu cho ngân sách. Tuy nhiên, cơ chế triển khai phải đi kèm quy định minh bạch về nghĩa vụ tài chính, phù hợp với mục đích sử dụng, giá trị khai thác và trách nhiệm của nhà đầu tư.
Đây cũng là cơ sở để thành phố cụ thể hóa các quy định về phân quyền, phân cấp, tạo thêm nguồn lực thực hiện Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Dù vậy, mở rộng không gian phát triển không đồng nghĩa với việc có thể khai thác bằng mọi giá, nhất là tại những khu vực có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt.
Thực tế, các thảo luận về phương án tái thiết không gian hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận tại Kỳ họp thứ 7 HĐND thành phố Hà Nội khóa XVII ngày 28/10 cho thấy yêu cầu phải đánh giá kỹ các tác động ngay từ khâu chuẩn bị dự án.
Phối cảnh Quảng trường-công viên phía đông hồ Hoàn Kiếm sau khi hoàn thành xây dựng. (Ảnh: Sở Xây dựng Hà Nội).
Tại phiên thảo luận về chủ trương đầu tư, các đại biểu đề nghị nghiên cứu đầy đủ điều kiện địa chất, thủy văn, khảo cổ đối với công trình ngầm trong khu vực di sản; ứng dụng công nghệ để kiểm soát rủi ro trong thiết kế, thi công và vận hành. Việc bảo vệ cảnh quan, môi trường và chất lượng nước hồ Hoàn Kiếm cũng cần được đặt lên hàng đầu.
Bên cạnh đó, cần phân định rõ không gian ngầm phục vụ lợi ích công cộng với khu vực thương mại, dịch vụ do doanh nghiệp khai thác. Nghĩa vụ tài chính phải được tính toán minh bạch; các công trình cần bảo đảm kết nối giao thông công cộng, đáp ứng yêu cầu phòng cháy, chữa cháy và thoát nạn.
Những yêu cầu này cho thấy khai thác không gian đa tầng không đơn thuần là mở rộng diện tích sử dụng. Với khu vực di sản, mọi can thiệp phải dựa trên đánh giá khoa học, hài hòa giữa phát triển và bảo tồn. Ranh giới giữa không gian công cộng và thương mại cũng cần rõ ràng, tránh để lợi ích khai thác thuộc về một chủ thể trong khi chi phí, rủi ro lại chuyển sang Nhà nước và cộng đồng.
Sau hơn 4 tháng triển khai, Luật Thủ đô năm 2026 đã mở thêm cơ sở pháp lý để Hà Nội chủ động hơn trong phát triển văn hóa và khai thác nguồn lực đô thị. Tuy nhiên, hiệu quả của các cơ chế mới sẽ phụ thuộc vào chất lượng tổ chức thực hiện, tính minh bạch và khả năng bảo đảm hài hòa giữa lợi ích phát triển với quyền lợi của người dân, yêu cầu bảo tồn di sản.