Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đã có những bước tiến đáng ghi nhận khi xác định trách nhiệm bảo đảm sinh kế, yêu cầu điều tra thu nhập trước khi phê duyệt phương án bồi thường và quy định các điều kiện về hạ tầng tái định cư.
Với người dân, một căn nhà, một thửa đất còn gắn với công việc, thu nhập, học hành của con và những quan hệ cộng đồng đã hình thành qua nhiều năm. Vì vậy, khi thu hồi đất, trách nhiệm của Nhà nước cần được đặt trong toàn bộ quá trình giúp người dân ổn định nơi ở và gây dựng lại cuộc sống.
Giải phóng mặt bằng phục vụ các dự án tại Hà Nội. Ảnh Tuấn Đông.
Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) đã có những bước tiến đáng ghi nhận khi xác định trách nhiệm bảo đảm sinh kế, yêu cầu điều tra thu nhập trước khi phê duyệt phương án bồi thường và quy định các điều kiện về hạ tầng tái định cư.
Vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện là chuyển những nguyên tắc đó thành nghĩa vụ cụ thể, có nguồn lực thực hiện, có thời hạn và có cơ quan chịu trách nhiệm đến kết quả. Trong đó, cần lưu ý 5 vấn đề.
Thứ nhất, giữ vững nguyên tắc "tái định cư đi trước, thu hồi đất sau"; quy định chặt chẽ các trường hợp phải tạm cư. Đề nghị làm rõ hơn các điều kiện bảo đảm chỗ ở trước khi người dân phải di dời, đồng thời giới hạn những trường hợp được áp dụng tạm cư. Nhà tạm phải an toàn, có điện, nước, vệ sinh và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu; nếu hỗ trợ tiền thuê nhà thì mức hỗ trợ phải phù hợp với chi phí thuê thực tế.
Người dân cần biết rõ mình sẽ sống tạm ở đâu, trong bao lâu và ai chịu trách nhiệm nếu lời hẹn bàn giao nhà, đất không được thực hiện.
Thứ hai, cụ thể hóa "nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ" bằng những điều kiện người dân thực sự được hưởng. Cần có một bộ tiêu chí tối thiểu thống nhất, đồng thời cho phép cụ thể hóa phù hợp với đô thị, nông thôn và từng nhóm dân cư.
Những tiêu chí đó phải bao gồm chất lượng, sự an toàn của nhà ở; hạ tầng đã vận hành; khả năng tiếp cận trường học, cơ sở y tế, nơi làm việc; điều kiện duy trì sinh kế và khả năng chi trả các chi phí sinh hoạt.
"Tương đương" cần được hiểu là các điều kiện sống thiết yếu ít nhất được duy trì sau khi đã thực hiện các biện pháp hỗ trợ cần thiết. "Tốt hơn" phải thể hiện bằng những cải thiện có thể kiểm chứng, trên nền các điều kiện thiết yếu được bảo đảm.
Thứ ba, phục hồi sinh kế phải là một cấu phần bắt buộc trong phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, với đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng.
Có thể tổ chức đánh giá tại các mốc sau sáu tháng, một năm và hai năm để xem việc làm, thu nhập, việc học của trẻ em và điều kiện sinh hoạt đã được phục hồi đến đâu. Nếu cuộc sống suy giảm do tác động của việc thu hồi đất thì cần rà soát, điều chỉnh biện pháp hỗ trợ. Trách nhiệm tái thiết cuộc sống cần được theo dõi đến khi các cam kết với người dân được thực hiện đầy đủ.
Thứ tư, việc thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội phải được kiểm soát bằng sự cần thiết và lợi ích công cộng cụ thể. Mỗi dự án cần giải trình rõ vì sao phải thu hồi đất, lợi ích quốc gia, công cộng được đáp ứng như thế nào, phạm vi thu hồi bao nhiêu là cần thiết, nguồn lực và tiến độ thực hiện có bảo đảm hay không.
Sau thu hồi, cần giám sát việc sử dụng đất đúng mục đích, đúng tiến độ và xử lý trách nhiệm khi để đất kéo dài trong tình trạng chưa sử dụng. Việc bảo vệ quyền lợi người dân phải xuyên suốt từ lúc xem xét thu hồi đến khi dự án được triển khai.
Thứ năm, giá bồi thường phải có căn cứ đáng tin cậy, phản ánh sát giá trị thực tế và được giải trình minh bạch. Cần bổ sung yêu cầu giá bồi thường tiệm cận giá giao dịch thực tế trong điều kiện bình thường của loại đất có mục đích sử dụng và các điều kiện tương đồng tại thời điểm định giá.
Thước đo thành công của chính sách phải bao gồm số gia đình được ổn định chỗ ở, khôi phục sinh kế và có điều kiện phát triển sau thu hồi đất. Người dân đã đóng góp đất đai cho sự phát triển chung phải được bảo đảm cơ hội xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn từ chính sự phát triển ấy.