Chuyển đổi số mang đến nhiều tiện ích nhưng cũng đang tạo rào cản với người cao tuổi. Từ thực tế đó, Hà Nội tiếp tục đẩy mạnh “Bình dân học vụ số”, giúp người cao tuổi từng bước làm quen, sử dụng công nghệ an toàn, thiết thực.
Cầm tay chỉ việc để xóa rào cản công nghệ
Tại xã Dương Hòa, những lớp học chuyển đổi số dành cho người cao tuổi đang mang đến một hình ảnh khá đặc biệt. Trong hội trường, những người đã ở tuổi 70, 80, thậm chí xấp xỉ 90 tuổi chăm chú nhìn màn hình điện thoại, thực hành từng thao tác dưới sự hướng dẫn của những sinh viên trẻ.
Quang cảnh buổi tập huấn kỹ năng chuyển đổi số cho hội viên Người cao tuổi tại xã Dương Hòa. Ảnh: Bảo Lâm.
Hội Người cao tuổi thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Người cao tuổi xã Dương Hòa và nhóm sinh viên tình nguyện Trường Đại học FPT tổ chức lớp tập huấn kỹ năng chuyển đổi số cho người cao tuổi. Sáu sinh viên năm thứ hai tham gia hướng dẫn công nghệ, đồng thời thiết kế cẩm nang để các học viên có thể tiếp tục tự học sau khóa tập huấn.
Sinh viên Cù Trần Quang, trưởng nhóm tình nguyện "Điểm tựa số" cho biết, dự án được triển khai trong 10 tuần, với mục tiêu giúp người cao tuổi tự tin sử dụng điện thoại, máy tính và giảm sự phụ thuộc vào con cháu mỗi khi cần thao tác trên môi trường số.
Với người trẻ, việc cài đặt một ứng dụng, đăng một bức ảnh hay thực hiện một thao tác trên điện thoại có thể chỉ mất vài giây. Nhưng với nhiều người cao tuổi, đó lại là cả một quá trình làm quen. Vì vậy, phương pháp "cầm tay chỉ việc", hướng dẫn chậm, trực quan và thực hành ngay trên thiết bị của mình đang giúp khoảng cách công nghệ được thu hẹp.
Ông Nguyễn Văn Kỷ, ở thôn 3, Yên Sở đánh giá cao tài liệu do các tình nguyện viên chuẩn bị bởi nội dung dễ hiểu, trực quan. Sau buổi học, ông có thêm những kiến thức bước đầu và được giải đáp các khúc mắc mà trước đây còn e ngại khi sử dụng công nghệ.
"Sự đồng hành, hướng dẫn nhiệt tình của các bạn trẻ giúp những hội viên lớn tuổi như tôi tự tin hơn khi tiếp cận, thực hành kỹ năng số như thao tác từ gõ văn bản đến đăng hình ảnh trên tài khoản Facebook, Zalo…", ông Kỷ chia sẻ.
Tại Dương Hòa, với hơn 8.500 hội viên, đây là đợt tập huấn thứ hai được tổ chức ở cơ sở. Gần 100 hội viên đến từ các câu lạc bộ văn thể tham gia, trong đó có nhiều người tuổi đã cao.
Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Dương Hòa Trần Thu Hòa cho rằng, nội dung tập huấn "trúng và đúng" nhu cầu thực tiễn. Điều đáng mừng là dù tuổi cao, các hội viên vẫn hào hứng tham gia, tích cực tiếp thu để thích ứng với những thay đổi của đời sống số.
Học kỹ năng số để sống thuận tiện, an toàn hơn
Không chỉ ở Dương Hòa, các lớp "Bình dân học vụ số" dành cho người cao tuổi đang được triển khai ở nhiều địa bàn Hà Nội.
Tại xã Hồng Sơn, Hội Người cao tuổi thành phố phối hợp với Hội Người cao tuổi xã tổ chức tập huấn cho cán bộ, hội viên thuộc Cụm thi đua số 9. Đây là đơn vị thứ 6 trong tổng số 11 cụm thi đua của Hội Người cao tuổi thành phố tổ chức chương trình.
Đoàn viên, thanh niên xã Hồng Sơn hướng dẫn người cao tuổi cụm 9 sử dụng, cập nhật kiến thức chuyển đổi số. Ảnh: Bảo Lâm.
Điểm đáng chú ý là lực lượng đoàn viên, thanh niên tình nguyện trực tiếp hướng dẫn hội viên. Các thao tác được lựa chọn đều gắn với nhu cầu thường ngày: sử dụng điện thoại thông minh, cài đặt VNeID, iHanoi, thực hiện dịch vụ công trực tuyến, thanh toán điện tử và tra cứu thông tin.
Trong số đó, kỹ năng an toàn thông tin được đặc biệt chú trọng.
Đây là vấn đề có ý nghĩa thiết thực với người cao tuổi, bởi khi các hoạt động trên môi trường số ngày càng phổ biến, nguy cơ tiếp xúc với những cuộc gọi, tin nhắn giả mạo, đường link độc hại hay thủ đoạn lừa đảo cũng tăng lên. Không chỉ biết sử dụng ứng dụng, người cao tuổi cần biết cách tự bảo vệ tài khoản, thông tin cá nhân và tài sản của mình.
Ông Dương Văn Bính, ở xã Hương Sơn cho biết, nội dung nhận diện, phòng chống lừa đảo trên không gian mạng giúp ông ghi nhớ nguyên tắc "2 không": không hoảng sợ, vội vã trước những lời đe dọa, dụ dỗ qua điện thoại, tin nhắn; không làm theo hướng dẫn chuyển tiền của người lạ trong bất kỳ trường hợp nào.
"Nhờ vậy, chúng tôi nâng cao được ý thức cảnh giác, biết cách tự bảo vệ thông tin cá nhân, tài khoản của mình. Qua đó, tôi có thể cập nhật thông tin của thành phố mỗi ngày và truyền đạt lại cho các thành viên khác trong Hội Người cao tuổi xã.", ông Bính chia sẻ.
Theo Phó Chủ tịch Thường trực Hội Người cao tuổi thành phố Hà Nội Phạm Huy Giáp, hoạt động tập huấn nằm trong lộ trình thực hiện Đề án "Người cao tuổi tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp, tạo việc làm giai đoạn 2025 - 2030" theo Quyết định số 379/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đồng thời thực hiện Công văn số 1974/UBND-NNMT của UBND thành phố.
Hội Người cao tuổi thành phố đã xác định ba nhóm nhiệm vụ trọng tâm: hướng dẫn hội viên sử dụng điện thoại thông minh, Zalo và mạng xã hội an toàn; hướng dẫn sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, VNeID và các tiện ích thiết yếu; xây dựng, duy trì các nhóm Zalo của chi hội, tổ hội và Ban Chấp hành Hội cấp xã để tăng hiệu quả kết nối, trao đổi thông tin.
Hội cũng phối hợp với nhóm giảng viên, sinh viên tình nguyện Trường Đại học FPT biên soạn "Cẩm nang Chuyển đổi số - Điểm tựa số, đồng hành cùng Người cao tuổi", với yêu cầu "dễ hiểu, dễ thực hiện". Mục tiêu đến năm 2030 là 100% cán bộ Hội các cấp và ít nhất 70% hội viên người cao tuổi được trang bị kỹ năng số cơ bản.
Tại xã Đan Phượng, 150 cán bộ, hội viên người cao tuổi của các xã Đan Phượng, Ô Diên và Liên Minh cũng được tập huấn kỹ năng số.
Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi thành phố Hà Nội Đào Ngọc Triệu nhấn mạnh, chuyển đổi số đã trở thành một phần thiết yếu của cuộc sống. Người cao tuổi không đứng ngoài quá trình này và cũng không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà có thể tham gia xây dựng gia đình số, cộng đồng số và xã hội số.
Theo ông Triệu, việc học cần bắt đầu từ những nhu cầu cụ thể: sử dụng điện thoại thông minh, kết nối với con cháu và cộng đồng, tiếp cận thông tin chính thống, chăm sóc sức khỏe, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và nhận diện, phòng tránh rủi ro trên môi trường mạng.
"Học chuyển đổi số không phải để trở thành chuyên gia công nghệ, mà để công nghệ phục vụ tốt hơn cho cuộc sống của chính mình", ông Triệu nhấn mạnh.
Từ lớp học đến từng gia đình, từng cộng đồng
Nếu chỉ tổ chức các lớp tập huấn tập trung, việc phổ cập kỹ năng số sẽ khó đáp ứng nhu cầu của hơn 1,4 triệu người cao tuổi trên địa bàn Hà Nội. Vì vậy, bài toán đặt ra là làm sao để kiến thức sau mỗi lớp học tiếp tục được nhân lên ở cơ sở.
Đoàn viên, thanh niên phường Tây Hồ hỗ trợ người cao tuổi cài đặt ứng dụng số. Ảnh: Bảo Lâm.
Tinh thần "người biết nhiều hướng dẫn người biết ít, người học trước giúp người học sau, thế hệ trẻ đồng hành cùng thế hệ đi trước" đang được xác định là một cách làm quan trọng.
Đoàn viên, thanh niên có thể là người trực tiếp hướng dẫn những thao tác ban đầu. Những hội viên đã thành thạo lại trở thành "hạt nhân" để hỗ trợ người khác. Từ đó, việc học không dừng lại ở một buổi tập huấn mà được đưa về từng chi hội, tổ hội, tổ dân phố và gia đình.
Chủ tịch Hội Người cao tuổi phường Tây Hồ Trần Thị Thu Hường cho biết, trong năm 2025, Hội Người cao tuổi phường đã tổ chức ba lớp tập huấn chuyển đổi số. Thời gian tới, khi có thêm tài liệu dành cho Hội Người cao tuổi các phường, đơn vị sẽ tổ chức các lớp nhỏ hơn, chia theo nhóm chi hội, tổ dân phố để cập nhật kiến thức thường xuyên cho hội viên.
Cách làm này cũng phù hợp với định hướng xây dựng "Chi hội số", "Tổ hội số". Mỗi người học được một kỹ năng có thể trở thành một mắt xích trong quá trình lan tỏa kỹ năng số tại cộng đồng.
Theo ông Phạm Huy Giáp, sau tập huấn, mỗi hội viên không chỉ tự bảo vệ mình trước nguy cơ lừa đảo trực tuyến mà còn có thể hướng dẫn người thân, bạn bè và hội viên khác. Qua đó, phương thức hoạt động của Hội cũng từng bước được đổi mới, để người cao tuổi có thể "sống vui, sống khỏe, sống an toàn trong thời đại số".
Hà Nội hiện có hơn 1,4 triệu người cao tuổi. Với quy mô đó, phổ cập kỹ năng số không thể là hoạt động theo phong trào hay chỉ thực hiện trong một thời điểm, mà cần được duy trì thường xuyên, hằng năm, với nội dung và phương pháp phù hợp từng nhóm đối tượng.
Trong Đề án chuyển đổi số trong hệ thống Hội Người cao tuổi thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030, "Bình dân học vụ số" dành cho người cao tuổi được xác định là một nhiệm vụ quan trọng.
Phó Chủ tịch Thường trực Hội Người cao tuổi thành phố Hà Nội Phạm Huy Giáp cho rằng, trước hết cần xóa tâm lý ngại công nghệ và giúp người cao tuổi nhìn thấy lợi ích cụ thể mà chuyển đổi số mang lại. Việc hướng dẫn không nên bắt đầu bằng những nội dung phức tạp mà cần từ thao tác đơn giản nhất, theo phương châm "cầm tay chỉ việc".
Nội dung cũng cần được phân theo độ tuổi, sức khỏe, trình độ và khả năng tiếp cận công nghệ. Những kỹ năng thiết yếu như điện thoại thông minh, Zalo, VNeID, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, ngân hàng điện tử, mua sắm trực tuyến, khám và tư vấn sức khỏe trực tuyến, tra cứu thông tin chính thống và phòng tránh lừa đảo cần được ưu tiên.
Hội Người cao tuổi thành phố đã xây dựng đề án và đang chờ Sở Khoa học và Công nghệ thẩm định, phê duyệt để triển khai. Mục tiêu đặt ra đến hết năm 2027 là 70% cán bộ Hội sử dụng thành thạo chuyển đổi số; đến năm 2030, 70% người cao tuổi thành phố biết chuyển đổi số. Cùng với đó, Hội sẽ tổ chức các lớp tập huấn, đánh giá những đơn vị triển khai hiệu quả để tiếp tục nhân rộng.
Từ những thao tác tưởng như rất nhỏ - mở một ứng dụng, thực hiện một thủ tục trực tuyến, thanh toán không tiền mặt, tra cứu một thông tin chính thống hay nhận diện một cuộc gọi đáng ngờ - người cao tuổi đang từng bước làm chủ công nghệ thay vì phụ thuộc vào người khác.
Quan trọng hơn, "Bình dân học vụ số" không chỉ giúp người cao tuổi tiếp cận công nghệ. Đó còn là cách để họ tiếp tục tham gia vào đời sống xã hội trong một môi trường đang thay đổi nhanh chóng, phát huy vai trò trong gia đình và cộng đồng.