Trong thời đại truyền thông số, khi mạng xã hội phát triển mạnh mẽ khiến thông tin tràn lan và không được kiểm soát, vai trò của báo chí lại càng phải được khẳng định.
Theo ông Hồ Quang Lợi, Phó chủ tịch Hội Truyền thông số, nguyên Phó chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, chỉ khi hình thành được mô hình tập đoàn truyền thông kinh tế - thông tin quy mô lớn, báo chí mới đủ tiềm lực tài chính, cạnh tranh sòng phẳng về thông tin với mạng xã hội và các nền tảng số…
Ông Hồ Quang Lợi.
Tạo dựng niềm tin và sự đồng thuận
Ông đánh giá thế nào về bối cảnh của báo chí trong thời đại số hiện nay?
Mối quan hệ giữa báo chí và mạng xã hội không còn là đối lập hay cạnh tranh đơn thuần, mà đang chuyển sang xu hướng "cộng sinh".
Báo chí cần mạng xã hội như một nền tảng để lan tỏa nội dung, trong khi mạng xã hội cũng cần nguồn tin chính thống, có kiểm chứng từ báo chí để tăng độ tin cậy và sức ảnh hưởng.
Bên cạnh yêu cầu đổi mới mô hình hoạt động, ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng nội dung, cần đặc biệt quan tâm tới yếu tố con người và đời sống của đội ngũ làm báo.
Ông Hồ Quang Lợi
Ngay trong quy định pháp luật cũng đã xác định rõ: Các sản phẩm báo chí đăng tải trên nền tảng số và mạng xã hội vẫn là sản phẩm báo chí chính thống, được pháp luật bảo hộ.
Theo ông, báo chí muốn phát triển bền vững trong thời đại số thì điều quan trọng nhất là gì?
Tôi muốn nhấn mạnh chức năng cốt lõi và sứ mệnh định hướng trong kỷ nguyên số. Dù trong quá khứ, hiện tại hay tương lai khi thực hiện các phương án tính toán mới, chức năng và nhiệm vụ cốt lõi của báo chí vẫn không thay đổi.
Đó là cung cấp thông tin cho xã hội và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân; định hướng thông tin, tạo dựng niềm tin và sự đồng thuận trong xã hội; làm chủ mặt trận thông tin, văn hóa, tư tưởng, từ đó thúc đẩy nguồn lực cho công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước.
Trong thời đại truyền thông số, khi mạng xã hội phát triển mạnh mẽ khiến thông tin tràn lan và không được kiểm soát, vai trò của báo chí lại càng phải được khẳng định. Ngày nay, thách thức không còn là việc "tìm kiếm thông tin ở đâu", mà là "thông tin đó có đúng hay không" và "bản chất của nó là gì".
Do đó, trách nhiệm của báo chí chính là kiểm định thông tin, cung cấp cho xã hội những nội dung chính xác, tin cậy và có ích.
Phản biện mang tính xây dựng
Vậy, báo chí cần làm gì để vừa là kênh kiểm định thông tin chính thống, vừa thực hiện hiệu quả vai trò định hướng, dẫn dắt dư luận, thưa ông?
Vai trò phản biện xã hội của báo chí lúc này càng cần đề cao để tăng cường tính dân chủ. Tuy nhiên, việc phản biện phải mang tính xây dựng và có trách nhiệm. Báo chí cần phát hiện, phát huy những nhân tố tích cực đóng góp cho đất nước; đồng thời thẳng thắn lên tiếng chỉ ra những gì đang cản trở các nguồn lực phát triển.
Vai trò phản biện này được thể hiện rõ nét qua hai khía cạnh. Trong truyền thông chính sách, báo chí cần hiện diện xuyên suốt trong cả 3 giai đoạn: Tham gia ý kiến khi chuẩn bị ban hành chủ trương, chính sách; Giám sát khi chính sách được thực hiện trong thực tế; Phản biện trước, trong và sau quá trình thực thi để khích lệ mặt tốt và cảnh báo những điểm chưa tốt.
Trong đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, báo chí cần thể hiện tính chiến đấu và vai trò phản biện sắc sảo để chống lại cái xấu, cái ác trong xã hội.
Gỡ nút thắt tài chính
Hiện phần lớn cơ quan báo chí phải tự chủ tài chính, xoay xở để tìm kiếm thêm nguồn thu. Trong bối cảnh đó, theo ông, đội ngũ những người làm báo cần làm gì để giữ được đạo đức, chuẩn mực nghề nghiệp?
Việc phải tự chủ, tự xoay sở nguồn thu hay ký kết các hợp đồng truyền thông để duy trì bộ máy là thực tế khách quan mà chúng ta không thể lẩn tránh, cần nhìn thẳng để tìm cách khắc phục, giảm thiểu tối đa các tác động tiêu cực làm tổn hại đến uy tín của báo chí.
Theo định hướng chiến lược, hệ thốngbáo chí đang dịch chuyển mạnh mẽ với việc xây dựng các cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện (Ảnh minh họa).
Tuy nhiên, không thể có tư duy "chờ đến khi đời sống được đảm bảo tốt rồi mới thực hiện đạo đức báo chí". Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, báo chí cách mạng vẫn phải giữ vững sự đúng đắn, chuẩn mực khi đưa thông tin đến công chúng.
Để bảo vệ sự trong sáng của đạo đức báo chí, việc định hình các nguồn lực tài chính bền vững là yếu tố then chốt.
Bản chất của hệ thống báo chí cách mạng Việt Nam là đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của Đảng nhằm thực hiện nhiệm vụ chính trị và phục vụ xã hội. Do đó, trách nhiệm này phải được bảo đảm bằng nguồn kinh phí xứng đáng.
Ông có thể nói cụ thể hơn về nội dung này?
Luật Báo chí và các Nghị định của Chính phủ đã quy định rõ ngân sách Nhà nước là một nguồn kinh phí quan trọng cho báo chí.
Việc triển khai quy hoạch, thu gọn các đầu mối cơ quan báo chí thời gian qua chính là cơ hội để Nhà nước tập trung nguồn lực, tăng mức chi thường xuyên cho các cơ quan chủ lực hoạt động hiệu quả hơn thay vì dàn trải như trước.
Bởi vậy, báo chí có thể có nguồn thu thông qua việc Nhà nước (từ Trung ương, các Bộ ngành đến địa phương) đặt hàng báo chí thực hiện các đề tài, chuyên đề, ấn phẩm đặc thù gắn liền với các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội.
Tuy nhiên, các cơ quan báo chí không thể ngồi thụ động chờ đợi, mà cần chủ động đề xuất đặt hàng dựa trên thế mạnh của mình và nhu cầu thực tế của xã hội.
Hướng tới mô hình tập đoàn báo chí đa phương tiện
Ông có cho rằng, để bứt phá và không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách, báo chí cần những mô hình kinh tế lớn hơn, hiện đại hơn?
Theo định hướng chiến lược, hệ thống báo chí đang dịch chuyển mạnh mẽ với việc xây dựng các cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện.
Bước đi tiếp theo, vốn đã được thảo luận và góp ý sâu sắc trong quá trình sửa đổi Luật Báo chí chính là tiến tới thành lập các tập đoàn báo chí chủ lực mạnh. Tôi cũng nhiều lần góp ý, về lâu dài, các cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện cần hướng tới mô hình tập đoàn báo chí, bởi đây là xu hướng phát triển tất yếu.
Chỉ khi hình thành được mô hình tập đoàn truyền thông kinh tế - thông tin quy mô lớn, báo chí mới có đủ tiềm lực tài chính, cạnh tranh sòng phẳng về mặt thông tin không chỉ ở trong nước mà còn trên trường quốc tế.
Khi các cơ quan báo chí được tổ chức lại một cách chặt chẽ và được Nhà nước tạo điều kiện thực hiện nhiệm vụ chính trị, việc chủ động tìm kiếm các nguồn thu hợp pháp trở thành yếu tố sống còn để nâng cao đời sống cho đội ngũ nhân sự.
Mô hình tổ hợp hay tập đoàn báo chí đa phương tiện trong tương lai sẽ mở ra những hướng đi rất lớn, thậm chí cho phép thành lập các công ty trực thuộc để chuyên trách làm kinh tế.
Cảm ơn ông!