Nhận diện thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao Deepfake

Chiều 29/1, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) phối hợp cùng TikTok Việt Nam tổ chức tọa đàm với chủ đề “Vui Tết an toàn - không lo Deepfake” - sự kiện trong khuôn khổ chiến dịch “Chống lừa đảo trực tuyến 2025”.

Sự kiện được tổ chức dưới sự bảo trợ của Bộ Công an và hỗ trợ truyền thông của Tạp chí An ninh mạng Việt Nam và VCCorp với sự tham gia của các chuyên gia đến từ Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an); đại diện NCA, chuyên gia trong lĩnh vực tâm lý, giáo dục.

Nội dung chính của tọa đàm tập trung làm rõ bản chất của công nghệ deepfake (công nghệ mô phỏng hình ảnh khuôn mặt con người, có thể tạo ra các sản phẩm âm thanh, hình ảnh hoặc thậm chí là cả video giả, nhờ vào trí tuệ nhân tạo tinh vi), những thủ đoạn lừa đảo phổ biến hiện nay cũng như các xu hướng tội phạm mạng mới xuất hiện trong thời gian gần đây.

Lừa đảo ngày càng tinh vi hơn

Theo ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng NCA, báo cáo nghiên cứu, khảo sát an ninh mạng năm 2025 khu vực người dùng cá nhân do NCA thực hiện cho thấy, số nạn nhân của lừa đảo trực tuyến trong năm 2025 đã giảm rõ rệt so với năm 2024.

Cụ thể, cứ khoảng 555 người thì có 1 người là nạn nhân lừa đảo, tương đương 0,18%, trong khi năm 2024 là 0,45%. Đây là tín hiệu tích cực, phản ánh nỗ lực chung của các cơ quan chức năng, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức xã hội nghề nghiệp và báo chí trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng.

Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là các hình thức lừa đảo đang chuyển sang những phương thức tinh vi hơn. Trong đó nổi bật là việc lợi dụng công nghệ deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói và danh tính, gây khó khăn lớn cho người dùng trong việc nhận diện thật - giả.

Trước thực tiễn đó, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia đã đưa ra một số cảnh báo quan trọng đối với người dùng khi tham gia giao dịch, mua sắm và tương tác trên không gian mạng, đặc biệt trong dịp cao điểm tết Nguyên đán.

Thứ nhất, hình ảnh, giọng nói và video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính. Người dùng cần đặc biệt thận trọng với các yêu cầu chuyển tiền, xác nhận giao dịch hoặc cung cấp thông tin cá nhân được đưa ra thông qua cuộc gọi, tin nhắn hoặc video, kể cả khi các yêu cầu này mang danh nghĩa người quen, lãnh đạo, tổ chức hoặc nền tảng quen thuộc.

Thứ hai, deepfake thường đi kèm với kịch bản tạo áp lực thời gian, nhằm buộc người dùng đưa ra quyết định nhanh chóng và bỏ qua các bước kiểm chứng cần thiết. Việc dừng lại để xác minh thông tin qua nhiều kênh chính thống, hoặc liên hệ trực tiếp với đơn vị liên quan, là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro.

Thứ ba, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi deepfake chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được nuôi dưỡng bằng dữ liệu thật. Việc chia sẻ tùy tiện hình ảnh, giọng nói và thông tin cá nhân trên mạng xã hội hoặc các nền tảng không rõ nguồn gốc có thể vô tình tạo điều kiện cho các hành vi giả mạo tinh vi.

Thứ tư, mọi giao dịch tài chính cần được thực hiện thông qua kênh chính thức của nền tảng và đơn vị thanh toán. Người dùng cần hạn chế tối đa việc chuyển tiền theo hướng dẫn riêng lẻ, ngoài hệ thống, hoặc thông qua các liên kết không rõ nguồn gốc; đồng thời chủ động dừng giao dịch và liên hệ với ngân hàng, nền tảng hoặc cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Vì sao con người dễ "sập bẫy" lừa đảo deepfake?

Trung tá Lê Thanh Bình, Phó trưởng phòng 5, Cục A05 cho biết, theo thống kê của Cục A05, năm 2025, Bộ Công an phát hiện hơn 4.200 vụ lừa đảo, gây thiệt hại khoảng 8.000 tỷ đồng. Các đối tượng hoạt động trên phạm vi cả nước, mang tính xuyên quốc gia, liên tục thay đổi thủ đoạn, sử dụng công nghệ cao, ngày càng tinh vi, chuyên nghiệp.

Trước, trong và sau tết Nguyên đán, khi nhu cầu du lịch, nghỉ dưỡng, mua sắm tăng cao, tội phạm có xu hướng lợi dụng thời điểm này để thực hiện các hành vi lừa đảo, trong đó có việc sử dụng AI tạo hình ảnh giả mạo, website giả và liên tục thay đổi kịch bản chiếm đoạt tài sản.

Cụ thể, tội phạm lập tài khoản, trang web giả danh cơ sở lưu trú, homestay, đại lý bán vé tàu, xe, máy bay, quảng cáo giá rẻ để dụ người dân đặt cọc rồi cắt liên lạc; giả danh khách du lịch, môi giới tour giá rẻ, tạo uy tín bằng giao dịch nhỏ trước khi chiếm đoạt các khoản tiền lớn; gửi email giả mạo các nền tảng đặt phòng, yêu cầu xác nhận thông tin, cập nhật thanh toán, kèm đường link hoặc tệp tin để chiếm quyền kiểm soát thông tin; tiếp tục sử dụng email, tin nhắn giả mạo dịch vụ trực tuyến nhằm đánh cắp thông tin cá nhân và tài sản của người dân...

Chuyên gia Vũ Duy Hưng - Hưng AI Creative đưa ra nhận định: khi mắt thấy, tai nghe "chưa chắc là thật".

Cũng theo ông Hưng, deepfake đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, khi ranh giới giữa thật và giả ngày càng bị xóa nhòa. Từ hình ảnh, giọng nói đến video, các công cụ AI hiện nay cho phép tạo ra nội dung giả mạo với độ chân thực cao, dễ tiếp cận và khó phân biệt bằng mắt thường.

Bên cạnh những phân tích, cảnh báo ở góc độ kỹ thuật, tọa đàm còn tiếp cận vấn đề từ khía cạnh tâm lý - xã hội, làm rõ lý do vì sao con người dễ "sập bẫy" lừa đảo deepfake, nhất là trong những thời điểm cảm xúc chi phối mạnh như dịp cuối năm.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, sống trong một thế giới quá tải về mặt thông tin dễ tạo thành những "điểm mù nhận thức" khiến những người trẻ trở thành mục tiêu lừa đảo trên mạng.

Tốc độ và hội chứng FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) khiến chúng ta thiếu kiểm soát cảm xúc, thiếu cân nhắc rủi ro.

Tại tọa đàm, với sự tham gia của các KOL và creator TikTok, sự kiện cũng hướng tới mục tiêu không chỉ "nói cho biết" mà còn "nói để lan tỏa".

Thông qua việc đồng sáng tạo nội dung, chia sẻ câu chuyện thực tế và kinh nghiệm cá nhân, các nhà sáng tạo sẽ góp phần truyền tải thông điệp "Vui Tết an toàn - không lo Deepfake" tới hàng triệu người dùng, đặc biệt là nhóm đối tượng trẻ, những người thường xuyên sử dụng mạng xã hội và các nền tảng số.

Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển với tốc độ nhanh chóng, việc chủ động trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ đúng đắn cho cộng đồng chính là "lá chắn" quan trọng nhất. Đó cũng là mục tiêu mà chiến dịch "Chống lừa đảo trực tuyến 2025" hướng tới.