Nhiều dấu hiệu lãng phí đất đai có thể bị điều tra từ 25/1

Từ 25/1, những thửa đất đất không sử dụng, sử dụng đất sai mục đích, quy hoạch đất không đúng quy định..., có dấu hiệu gây lãng phí có thể bị xem xét, điều tra.

Quy định có hiệu lực từ 25/1

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Tư pháp, Bộ trưởng Bộ Tài chính, Bộ trưởng Bộ Công Thương, Bộ trưởng Bộ Xây dựng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Tổng Kiểm toán nhà nước, Tổng Thanh tra Chính phủ vừa ban hành Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC- BCA-BQP-BTP-BTC-BCT-BXD-BNN&MT- KTNN-TTCP hướng dẫn việc xác định lãng phí để áp dụng trong khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các tội phạm liên quan đến lãng phí theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Theo Điều 8 của Thông tư này, những dấu hiệu vi phạm trong quản lý, khai thác, sử dụng đất đai và các tài nguyên khác có khả năng gây lãng phí, bao gồm: Quy hoạch đất đai và quy hoạch các tài nguyên khác không đúng pháp luật gây lãng phí; Gây ô nhiễm, hủy hoại tài nguyên, năng lượng quốc gia gây lãng phí; Giao đất, giao rừng, cho thuê đất, cho thuê rừng, thu hồi đất, thu hồi rừng, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, sử dụng rừng không đúng đối tượng hoặc không đúng thẩm quyền, không phù hợp quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, sử dụng rừng đã được phê duyệt.

Giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất không thực hiện nghĩa vụ tài chính với nhà nước; không thực hiện đấu giá, đấu thầu theo quy định đối với trường hợp giao đất, cho thuê đất phải đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư; chậm thực hiện các thủ tục theo quy định để xác định giá đất, dẫn đến chậm hoặc không thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với nhà nước gây lãng phí;

Sử dụng đất không đúng mục đích đã được nhà nước giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất; đất không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liên tục kể từ khi nhận bàn giao đất trên thực địa hoặc tiến độ sử dụng đất chậm 24 tháng so với tiến độ ghi trong dự án đầu tư; không thực hiện đúng thời hạn trả lại đất theo quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền gây lãng phí;

Cố ý trì hoãn, chậm giải phóng mặt bằng, triển khai thực hiện dự án so với tiến độ đã được phê duyệt; thực hiện dự án, khởi công công trình trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt; thực hiện bồi thường, hỗ trợ tái định cư không đúng quy định gây lãng phí;

Quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc phê duyệt dự án đầu tư xây dựng nhà ở không phù hợp quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch đô thị và nông thôn, chương trình, kế hoạch phát triển nhà ở đã được phê duyệt gây lãng phí;

Cấp phép, thăm dò, khai thác tài nguyên không đúng quy định, thẩm quyền, đối tượng, không phù hợp với quy hoạch, kế hoạch và kết quả phê duyệt trữ lượng của cơ quan có thẩm quyền; tổ chức hoạt động khoáng sản không đúng với nội dung giấy phép hoạt động khoáng sản đã cấp; khai thác, chế biến tài nguyên gây ô nhiễm và suy thoái nguồn nước, môi trường gây lãng phí. Thông tư liên tịch này có hiệu lực thi hành kể từ ngày 25/1/2026.

Ngăn chặn dự án treo, đất bỏ hoang

Theo Luật sư Hoàng Tùng, Trưởng văn phòng Luật sư Trung Hòa (Hà Nội), Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT là một bước tiến rất quan trọng và mang tính chốt chặn pháp lý đối với tình trạng lãng phí đất đai, tài nguyên hiện nay. Quy định này khắc phục "vùng xám" trong xử lý hình sự các hành vi gây lãng phí.

Trên thực tế, lãng phí đất đai, tài nguyên diễn ra nghiêm trọng nhưng lâu nay chủ yếu mới dừng ở xử lý hành chính, thanh tra, kiểm tra hoặc thu hồi dự án, rất ít trường hợp bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Việc Thông tư cụ thể hóa dấu hiệu vi phạm có khả năng gây lãng phí trong quản lý, sử dụng đất đai, rừng, khoáng sản đã tạo cơ sở pháp lý thống nhất để các cơ quan tố tụng mạnh dạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử khi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự. Quy định này chuyển mạnh tư duy từ hậu kiểm hành chính sang trách nhiệm hình sự phòng ngừa.

Những hành vi như chậm đưa đất vào sử dụng, cố ý kéo dài giải phóng mặt bằng, giao đất không qua đấu giá, không thực hiện nghĩa vụ tài chính, phê duyệt dự án không phù hợp quy hoạch… vốn diễn ra khá phổ biến và thường bị xem là "vi phạm thủ tục". Thông tư đã đặt các hành vi này vào ngưỡng rủi ro hình sự, qua đó tạo áp lực pháp lý đủ mạnh để cán bộ, công chức, chủ đầu tư phải cân nhắc kỹ trước mỗi quyết định liên quan đến đất đai và tài nguyên.

Đất đai, tài nguyên thiên nhiên là nguồn lực hữu hạn, có giá trị đặc biệt đối với phát triển bền vững. Việc liệt kê rõ các hành vi gây ô nhiễm, hủy hoại tài nguyên, khai thác sai phép, sử dụng sai mục đích, phê duyệt dự án trái quy hoạch… cho thấy Nhà nước đã coi lãng phí tài nguyên nguy hiểm không kém tham nhũng, cần được xử lý nghiêm để bảo vệ lợi ích lâu dài của quốc gia và cộng đồng.

Cũng theo Luật sư Tùng, thông tư không chỉ nhắm đến hành vi trực tiếp sử dụng đất, tài nguyên, mà còn bao trùm cả khâu quy hoạch, phê duyệt chủ trương đầu tư, cấp phép, định giá đất, tổ chức thực hiện dự án. Điều này góp phần khắc phục tình trạng "quyết cho xong, sai thì điều chỉnh", buộc người có thẩm quyền phải chịu trách nhiệm thực chất đối với từng quyết định của mình.

"Trong bối cảnh nhiều địa phương đang triển khai các dự án lớn về đô thị, hạ tầng, nhà ở, năng lượng, khoáng sản, Thông tư liên tịch 11/2025 có vai trò như một hàng rào pháp lý nhằm ngăn chặn từ sớm các dự án treo, đất bỏ hoang, khai thác tài nguyên thiếu bền vững, những vấn đề đang gây bức xúc xã hội và thất thoát nguồn lực phát triển.

Thông tư liên tịch này không chỉ là văn bản hướng dẫn kỹ thuật pháp lý, mà còn thể hiện quyết tâm chính trị rất rõ ràng trong việc siết chặt kỷ luật, kỷ cương quản lý đất đai và tài nguyên, coi lãng phí là hành vi nguy hiểm cho xã hội, cần được nhận diện sớm và xử lý nghiêm minh bằng công cụ hình sự khi cần thiết", Luật sư Tùng nói.