NSND Lê Tuấn Cường: Nghị quyết 80 là cú hích để nghệ sĩ được sáng tạo, ghi nhận xứng đáng

Theo Tiến sĩ, NSND Lê Tuấn Cường - Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam, Nghị quyết 80-NQ/TW thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng, Nhà nước đối với văn hóa và mở ra động lực mới cho sân khấu truyền thống.

Định danh văn hóa từ hồn cốt dân tộc

So với các văn bản trước đây về văn hóa, Nghị quyết 80-NQ/TW được đánh giá có nhiều tư tưởng và cách tiếp cận mới. Thưa Tiến sĩ, NSND Lê Tuấn Cường, đâu là điểm mới đáng chú ý nhất của nghị quyết lần này đối với sự phát triển văn hóa Việt Nam hiện nay, đặc biệt là với lĩnh vực sân khấu?

Tôi cho rằng, Nghị quyết 80 thể hiện rất rõ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và Tổng Bí thư đối với lĩnh vực văn hóa. 

Trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa, việc phát triển văn hóa Việt Nam là hết sức quan trọng. Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc nhận diện và định danh văn hóa dân tộc càng trở nên cấp thiết.

Muốn làm được điều đó, theo tôi, phải bắt đầu từ việc phát huy nội lực văn hóa. Bởi chúng ta có rất nhiều giá trị tốt đẹp từ truyền thống, từ thi ca, âm nhạc, mỹ thuật cho đến những nếp sống, lề lối hình thành từ nền tảng văn hóa làng quê Việt Nam.

Chúng ta cần tiếp nối những di sản của cha ông và phát triển nó trong bối cảnh mới. Có rất nhiều giá trị, tư liệu văn hóa có thể trường tồn với thời gian, trong đó nghệ thuật truyền thống luôn đồng hành cùng dân tộc. Nhìn vào sân khấu của một dân tộc, có thể thấy được diện mạo văn hóa của dân tộc đó.

Nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam được hình thành từ nền văn minh lúa nước, phát triển theo dòng chảy lịch sử và luôn gắn bó với đời sống con người Việt Nam qua nhiều năm.

Theo tôi, chỉ khi giữ được hồn cốt truyền thống thì khi bước ra thế giới, chúng ta mới có thể định danh được bản sắc của mình. Những loại hình như tuồng, chèo, cải lương cần phải giữ được cái gốc dân tộc. 

Sân khấu là nơi hội tụ của thi ca, âm nhạc, mỹ thuật, nếp sống… Tất cả khi đưa lên sân khấu đều được khái quát, điển hình hóa: cái xấu có thể được đẩy đến tận cùng, cái ác đến mức khắc nghiệt, còn cái đẹp thì được tôn vinh đến mức lý tưởng.

Nghệ thuật sân khấu cũng nằm trong dòng chảy chung của văn hóa nhân loại, đều góp phần hình thành nên nền tảng tư duy văn hóa và nghệ thuật. 

Điều quan trọng là chúng ta phải biết tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới một cách có chọn lọc, trên cơ sở đó định hình và khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam, chứ không phải sao chép. Đó chính là điểm cốt lõi và cũng là điều tôi thấy rất rõ trong tinh thần của Nghị quyết 80.

Còn với các văn nghệ sĩ, Nghị quyết 80 có vị trí như thế nào, thưa ông?

Nghị quyết có ý nghĩa rất quan trọng, có thể nói là một "cú hích" để nghệ sĩ được sáng tạo và được ghi nhận xứng đáng với sức lao động của mình. Đây là điều mà anh em nghệ sĩ rất mong đợi. Nghị quyết cũng thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng đối với đội ngũ văn nghệ sĩ.

Ở chiều ngược lại, nghệ sĩ cần phải nỗ lực trau dồi chuyên môn và hoàn thiện nhân cách. Nghệ sĩ không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải chuẩn mực trong hành vi, phát ngôn, lối sống, để trở thành những người làm nghệ thuật chân chính.

Đặc thù của người làm nghệ thuật là yêu cầu hình thể, ngoại hình và phong thái sân khấu, người nghệ sĩ được nhà nước chi trả độ hỗ trợ tiền thanh sắc. Vì vậy việc giữ gìn sức khỏe, hình ảnh và kỷ luật nghề nghiệp là rất quan trọng. Muốn đứng trên sân khấu, hóa thân vào nhiều dạng vai, người nghệ sĩ phải luôn rèn luyện, giữ phong độ, không thể buông lỏng bản thân. 

Ngay cả những nghệ sĩ trẻ, tài năng cũng phải ý thức rất rõ điều này: muốn đi đường dài với nghề thì phải giữ được cả chuyên môn lẫn hình ảnh. Đó cũng là một phần trong yêu cầu hoàn thiện người nghệ sĩ mà Nghị quyết đã đặt ra.

Sân khấu truyền thống từ giữ hồn cốt đến đổi mới tư duy

Trước khi Nghị quyết 80 được ban hành, Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam đã có những bước chuẩn bị hay chuyển động nào liên quan đến phát triển nguồn nhân lực và đổi mới hoạt động?

Nghị quyết 80 ra đời là một dấu mốc quan trọng, giúp chúng tôi có thêm điểm tựa về lý luận và định hướng rõ ràng từ phía Đảng, Nhà nước để tiếp tục phát triển. Nghị quyết tạo ra một hành lang và cơ sở để các đơn vị như chúng tôi bám vào đó mà triển khai công việc một cách bài bản, có mục tiêu hơn.

Tuy nhiên, trước khi Nghị quyết 80 được ban hành, chúng tôi đã luôn hướng tới việc giữ gìn và phát huy những giá trị cốt lõi của sân khấu truyền thống, coi đó là nền tảng. 

Quan điểm của tôi là nghệ thuật phải bắt rễ từ văn hóa dân tộc, từ những giá trị lâu đời của ông cha. Bản thân tôi xuất thân từ môi trường văn hóa làng quê, được nuôi dưỡng trong không gian đậm đặc các giá trị truyền thống, nên càng tin rằng đây là gốc rễ không thể thay thế.

Trong hoạt động dàn dựng, chúng tôi chủ trương lựa chọn những tác phẩm kinh điển, giàu giá trị truyền thống để đưa lên sân khấu. Thực tế cho thấy, nhiều vở chèo, tuồng, cải lương do Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam dàn dựng đều bán vé kín rạp. 

Đa số những vở cháy vé đều là những vở diễn truyền thống mẫu mực, được dàn dựng, truyền đạt với tâm thế khán giả làm trung tâm như: "Quan âm Thị Kính", "Lưu Bình Dương Lễ", "Trương Viên", "Chu Mãi Thần"…

Nếu chỉ chạy theo xu hướng hiện đại một cách hình thức, dàn dựng nhiều vở mới nhưng thiếu chiều sâu văn hóa, thì rất khó giữ chân khán giả. Ngược lại, những tác phẩm mang đậm chất truyền thống, giàu tính nhân văn, với câu chuyện gần gũi, giàu cảm xúc, lại dễ chạm tới người xem hơn.

Ngược lại, nếu làm chưa tới, khán giả sẽ quay lưng rất nhanh, bởi trình độ thưởng thức của họ hiện nay rất cao. Không thể đánh tráo chất lượng. Nghệ thuật cũng như một sản phẩm hàng hóa không thể bán "hàng giả" cho khán giả. Có những thứ nhìn bề ngoài có thể giống nhau đến 99%, nhưng giá trị thật thì vẫn khác. Khán giả đủ tinh để nhận ra đâu là giá trị thực, đâu là thứ làm qua loa.

Để làm được điều đó, chúng ta phải hiểu khán giả cần gì, từ đó lựa chọn hướng đi phù hợp, điều đó phụ thuộc vào cách tiếp cận khán giả và tư duy của người làm quản lý. Ngày hôm nay là thời đại công nghiệp hóa văn hóa. Phải bán cái khán giả cần mua, chứ không phải chỉ bán cái mình đang có. 

Nhiều ý kiến cho rằng khán giả quay lưng với sân khấu truyền thống thực chất xuất phát từ việc người làm nghệ thuật chưa tìm được cách tiếp cận phù hợp. Câu chuyện cũ, tích xưa vẫn có thể mang thông điệp hôm nay, nếu được kể bằng ngôn ngữ của thời đại.

Chính những giá trị đó khiến khán giả tìm thấy sự đồng cảm, suy ngẫm khi đến với sân khấu – từ tinh thần trung nghĩa, hy sinh vì quê hương cho đến những bài học nhân sinh sâu sắc. Điều đó khẳng định, khi nghệ thuật được làm nghiêm túc, đúng bản chất và biết cách tiếp cận, khán giả không hề quay lưng với sân khấu truyền thống.

Đây cũng là hướng mà chúng tôi đã kiên trì theo đuổi ngay từ trước khi có Nghị quyết 80 và tiếp tục phát huy trong giai đoạn hiện nay.

Trong quá trình đổi mới, nhà hát có gặp khó khăn gì không, thưa ông?

Chúng tôi gặp rất nhiều khó khăn. Trước hết là câu chuyện đào tạo con người. Để một nghệ sĩ nắm vững nền tảng nghề nghiệp, phải mất nhiều năm học tập bài bản trong trường, rồi tiếp tục phải rèn luyện tại nhà hát. Đây là quá trình dài, không thể ngày một ngày hai.

Như Bác Hồ đã nói: "Vì lợi ích 10 năm trồng cây, vì lợi ích trăm năm trồng người". Văn hóa cũng vậy, cần có thời gian tích lũy, không thể làm theo kiểu ngắn hạn, ăn xổi. Đào tạo một nghệ sĩ không phải là chuyện ngày một ngày hai, mà đòi hỏi sự kiên trì và đầu tư liên tục.

Thực tế, để có một nghệ sĩ đủ nghề, có thể đứng trên sân khấu, phải trải qua nhiều năm rèn luyện cả về chuyên môn lẫn hình thể, phong thái… Không thể nhìn vào bề ngoài mà nghĩ rằng làm nghệ thuật là dễ dàng. Đằng sau đó là cả một quá trình khổ luyện nghiêm túc.

Vì vậy, khó khăn lớn nhất vẫn là thời gian và sự bền bỉ trong đào tạo con người - yếu tố mang tính quyết định đối với sự phát triển lâu dài của sân khấu.

Tuy nhiên, trong xu thế vận động toàn cầu, tôi cho rằng chúng ta cần thay đổi tư duy, không thể ì ạch ngồi chờ bố mẹ "chia quà". Không vì ngại khó, ngại khổ mà không thay đổi, bạn có thể đi chậm, nhưng nếu dừng lại nghĩa là bạn thất bại.

Muốn có nhân tài phải đầu tư và cơ chế rõ ràng

Nghị quyết 80 cũng nhấn mạnh đến việc đào tạo nhân lực. Từ thực tiễn quản lý và làm nghề, ông có thể đề xuất một số giải pháp cụ thể nhất để các nội dung trong Nghị quyết thực sự đi vào đời sống sân khấu?

Để Nghị quyết đi vào đời sống, tôi cho rằng trước hết phải quan tâm sát sao đến đời sống của nghệ sĩ, để họ có chế độ đãi ngộ xứng đáng và có điều kiện tập trung cho việc học tập, rèn luyện.

Đào tạo con người là yếu tố then chốt, nhưng muốn đào tạo phải có kinh phí. Không thể chỉ nói suông. Ví dụ, muốn cử một nghệ sĩ đi học nâng cao, trở thành tiến sĩ, thì phải có nguồn lực hỗ trợ. 

Thực tế hiện nay, muốn trau dồi kiến thức cấp cao hơn nghệ sĩ vẫn phải tự bỏ tiền túi để học trong nhiều năm với chi phí rất lớn. Nếu cứ như vậy thì rất khó để có thể đào tạo được đội ngũ nhân lực chất lượng cao.

Muốn có nhân tài phải đầu tư. Nghị quyết 80 với những nội dung rất đúng, trúng, nhưng muốn đi vào cuộc sống phải có cơ chế đầu tư rõ ràng cho đào tạo. 

Nhân tài không phải lúc nào cũng có, có khi nhiều năm mới xuất hiện một người thực sự nổi trội. Bạn thử xem bao nhiêu năm bóng đá mới có Hồng Sơn, Công Vinh… sân khấu bao năm mới có NSND Diễm Lộc, NSND Thanh Hoài, NSND Thúy Ngần, NSND Lê Khanh…?

Bên cạnh đam mê và khát vọng, không phải ai cũng có đủ điều kiện kinh tế để theo đuổi con đường học tập lâu dài. Thực tế, nhiều người tài nhưng vì hoàn cảnh không thể đi học đến nơi đến chốn.

Để đào tạo được nguồn nhân lực, đời sống của nghệ sĩ trước hết phải được đảm bảo. Khi chưa lo được những nhu cầu cơ bản thì rất khó nói đến sáng tạo hay cống hiến. Vì vậy, muốn nghị quyết đi vào cuộc sống thì phải gắn với yếu tố kinh tế, với đầu tư cụ thể.

Hiện nay, thu nhập của nhiều nghệ sĩ còn thấp, chưa đủ để đảm bảo cuộc sống tối thiểu, nên rất khó toàn tâm toàn ý với nghề. Do đó, muốn phát triển văn hóa thì phải bắt đầu từ con người, lấy con người làm yếu tố trung tâm và quyết định.

Ngoài ra, đào tạo nghệ sĩ cũng cần được đầu tư bài bản về điều kiện vật chất: có không gian tập luyện, cơ sở rèn luyện thể chất, phòng luyện thanh, phòng tập hình thể… Nghệ sĩ sân khấu không chỉ cần chuyên môn mà còn cần thể lực, hình thể và kỹ năng toàn diện. Tất cả những điều đó đều đòi hỏi phải có sự đầu tư đồng bộ.

Tóm lại, muốn đào tạo tốt một nghệ sĩ tài năng để cống hiến cho sự phát triển sân khấu truyền thống nước nhà, nhất thiết phải có đầu tư, cả về kinh phí, môi trường và cơ chế phù hợp.

Xin cảm ơn ông!