Quy hoạch không gian công cộng Hà Nội: Đã đến lúc nhìn từ nhu cầu cộng đồng

Hà Nội không thiếu không gian xanh hay hồ nước nhưng để trở thành mạng lưới sáng tạo mang bản sắc riêng, đô thị cần những thiết kế bắt nguồn từ chính nhịp sống của cộng đồng.

Năm 2026 đánh dấu bước ngoặt trọng tâm trong Đề án Thiết kế sáng tạo của Thủ đô. Hàng loạt chương trình kết nối di sản, làng nghề và cộng đồng đã biến nhiều góc phố thành điểm trải nghiệm văn hóa sinh động. 

Định hướng phát triển của Hà Nội không dừng lại ở việc tổ chức các sự kiện văn hóa - nghệ thuật đơn lẻ. Thành phố đang hướng tới xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo đô thị bền vững. Trong đó, quy hoạch không gian công cộng và các giải pháp nâng cao chất lượng sống giữ vai trò then chốt.

Để có góc nhìn chuyên sâu về vấn đề này, phóng viên Báo Xây dựng đã có cuộc trao đổi với TS.KTS Lê Xuân Hùng, Phó trưởng Khoa Quy hoạch đô thị và nông thôn (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội).

Kết nối mạng lưới từ hạ tầng và sự tham gia của cộng đồng

Từ góc độ quy hoạch và kiến trúc, ông đánh giá thế nào về chất lượng không gian công cộng của Hà Nội hiện nay? Những yếu tố nào đang hạn chế khả năng tương tác và sáng tạo cộng đồng?

Xét về mặt số lượng, Hà Nội không hề thiếu không gian công cộng. Theo báo cáo của Sở Xây dựng, thành phố hiện có khoảng 70 công viên và vườn hoa. Trong đó, 10 công viên và 60 vườn hoa đã được đầu tư cải tạo, nâng cấp. Bên cạnh đó là mạng lưới sông, hồ vô cùng phong phú. Chỉ riêng khu vực nội đô đã sở hữu hơn 3.000 hồ, ao, đầm lớn nhỏ. Đây là nguồn tài nguyên không gian vô cùng quý giá của Thủ đô.

Tuy nhiên, bức tranh thực tế vẫn tồn tại nhiều bất cập lớn. Vấn đề đầu tiên nằm ở sự phân bố không đồng đều về quy mô và chất lượng. Nhiều khu vực trung tâm, điểm di sản được chú trọng đầu tư rất chỉnh chu. 

Ngược lại, tại các khu vực mật độ dân số cao như khu tập thể cũ, làng xóm đô thị hóa hay lõi phố cổ, sự hiện diện của không gian công cộng lại quá thấp. Mức độ đáp ứng không tương xứng với nhu cầu sinh hoạt của người dân. 

Muốn thụ hưởng không gian công cộng, người dân phải di chuyển quãng đường xa. Sự bất tiện này nảy sinh tâm lý ngại đi lại và ngại tham gia các hoạt động ngoài trời. 

Ngược lại, những không gian công cộng hiếm hoi đạt chuẩn lập tức rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng. Áp lực đông đúc khiến trải nghiệm của cộng đồng suy giảm đáng kể.

Khía cạnh thứ hai đến từ các thiết kế tổ chức không gian thiếu đồng bộ hoặc rập khuôn. Điển hình là việc phát triển các tuyến phố đi bộ thời gian qua. 

Trừ không gian đi bộ hồ Hoàn Kiếm - một ngoại lệ tích cực nhờ khả năng thích ứng linh hoạt. Nhiều tuyến phố đi bộ tại các quận, huyện khác chưa tạo được sức hút. Những nơi này thực chất chỉ là các tuyến giao thông cơ giới bị cấm đường vắng lặng. Nội dung hoạt động lặp lại, thiếu sức sống và thiếu bản sắc. 

Trong khâu thiết kế, chúng ta quá chú trọng tạo hình cảnh quan thẩm mỹ thuần túy. Nhiều nhu cầu thiết yếu của đời sống xã hội bị bỏ ngỏ. 

Điển hình là nơi gửi xe, điểm chuyển đổi phương tiện, chỗ dừng chân nghỉ ngơi tự do hay khu vực dịch vụ ăn uống tự nhiên. Khi không gian chỉ phục vụ mục đích dạo quanh rồi dời đi, công năng công cộng sẽ dần biến mất trong tâm lý người sử dụng.

Cuối cùng là thách thức lớn về nguồn lực tài chính duy tu, bảo dưỡng. Các công trình mới đưa vào sử dụng thường rất đẹp mắt. Thế nhưng, qua thời gian vận hành, mọi không gian đều sẽ xuống cấp. Nếu thiếu nguồn kinh phí ổn định để bảo trì liên tục, chất lượng công trình sẽ suy giảm nhanh chóng. Thực tế hiện nay có rất ít công viên duy trì được công tác bảo dưỡng định kỳ và toàn diện.

Hà Nội có lợi thế lớn về hệ thống sông, hồ, di sản, phố cổ và không gian ven sông. Làm thế nào để kết nối các yếu tố này thành một mạng lưới hoàn chỉnh mang bản sắc riêng, thay vì phát triển rời rạc?

Về mặt lý thuyết và công tác quản lý, hệ thống quy hoạch của Hà Nội đã cơ bản phủ kín ở nhiều cấp độ. Từ quy hoạch chung, quy hoạch phân khu đến quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị, các không gian xanh và không gian công cộng đều được định hướng trong một mạng lưới thống nhất. Ý tưởng kết nối liên tục đã có sẵn trên bản vẽ.

Tuy nhiên, quá trình triển khai từ đồ án ra thực địa đang có "độ trễ" nhất định. Điều này giống như một kế hoạch dài hạn gồm nhiều giai đoạn. Chúng ta đã làm tốt ở những khu vực có quỹ đất sạch và mặt bằng thuận lợi. 

Trong khi đó, nhiều vị trí quan trọng khác vẫn vướng mắc về cơ chế và giải phóng mặt bằng. Sự chậm trễ này khiến người dân có cảm giác các không gian công cộng đang phát triển đơn lẻ, thiếu tính liên kết.

Trong những năm tới, tiến độ khớp nối mạng lưới không gian công cộng sẽ được đẩy nhanh hơn. Động lực lớn nhất đến từ các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm, các dự án cải tạo cảnh quan sông nội đô và chỉnh trang đô thị. Đây chính là xương sống để định hình mạng lưới không gian xanh cho toàn thành phố. 

Bên cạnh đó, việc triển khai các tuyến phố chủ đề gắn với quy hoạch thiết kế đô thị sẽ hoàn thiện mạng lưới ở cấp độ cơ sở. Những không gian này đặc biệt phù hợp với đặc thù của khu phố cổ, khu phố cũ hay làng xóm đô thị hóa. Chúng tạo ra nhiều tuyến đường ưu tiên cho đi bộ, chạy bộ và đi xe đạp.

Trọng tâm cần giải quyết trong các đồ án thiết kế đô thị này là bài toán hài hòa lợi lợi ích. Chúng ta phải cân bằng giữa mục tiêu quản lý của chính quyền với nhu cầu sinh kế, thói quen và lối sống đa dạng của người dân. 

Các quy định quản lý cứng nhắc cần được linh hoạt hóa. Đặc biệt, việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng ngay từ khâu lập quy hoạch đến thiết kế sẽ mang lại hiệu quả vượt trội. Người dân không chỉ giúp quản lý trật tự tốt hơn mà còn trực tiếp giữ gìn chất lượng không gian. 

Đây là xu hướng thiết kế đô thị hiện đại đã chứng minh được tính hiệu quả tại nhiều thành phố trên thế giới.

Sự đan xen giữa khu vực di sản, phố cũ, đô thị mới và làng xóm truyền thống tạo nên nét đặc trưng của Hà Nội. Khi tổ chức không gian công cộng, làm sao để đáp ứng nhu cầu hiện đại nhưng không làm mất đi ký ức đô thị?

Đây là bài toán luôn thường trực trong tư duy của các nhà quy hoạch và kiến trúc sư. Bản sắc đô thị không phải là thứ cố định hay vay mượn từ bên ngoài. Trong công tác giảng dạy, chúng tôi luôn nhắc nhở sinh viên về hai "nguyên liệu" cốt lõi tạo nên bản sắc.

Nguyên liệu thứ nhất là hình thái không gian đô thị hiện hữu. Đó là sự tổng hòa giữa kiến trúc, màu sắc, vật liệu, mạng lưới giao thông và cảnh quan. 

Sự kết hợp này đã được sàng lọc và chứng minh tính phù hợp với lối sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Yếu tố nào không phù hợp sẽ tự động bị loại bỏ theo thời gian. 

Nguyên liệu thứ hai chính là nhu cầu và đặc điểm của cộng đồng dân cư đương đại. Chính người dân đang sống hôm nay sẽ quyết định sự biến đổi tiếp theo của không gian đô thị. 

Nếu khai thác tốt hai yếu tố này, chúng ta sẽ không bao giờ tạo ra những "thiết kế mẫu" rập khuôn.

Ví dụ, không gian công cộng tại trung tâm thương mại và tài chính (CBD) đòi hỏi thiết kế hoàn toàn khác với không gian công cộng tại một khu dân cư. Ở khu CBD, người sử dụng cần không gian gặp gỡ công việc, trò chuyện, ăn trưa hoặc nghỉ ngơi ngắn giữa giờ làm. 

Ngược lại, công viên trong khu dân cư lại phải ưu tiên không gian tập thể dục, khu vui chơi trẻ em và nơi trò chuyện cho người già vào sáng sớm hay chiều tối. Đó chính là sự thích nghi của thiết kế với nhịp sống thực tế.

Dĩ nhiên, việc kết hợp hài hòa hai nguyên liệu trên không hề dễ dàng. Việc đạt được đồng thuận về "hình thái không gian" là một quá trình thảo luận và tranh luận phức tạp. Đôi khi, các nhu cầu phát triển hiện đại đòi hỏi phải thay thế hoặc giải phóng những cấu trúc cũ. 

Do đó, quy hoạch đô thị hiện đại đang dịch chuyển từ phương pháp áp đặt cá nhân sang phương pháp tiếp cận đại chúng. Việc cuốn hút cộng đồng cùng tham gia vào quá trình thiết kế là chìa khóa bảo tồn ký ức đô thị một cách sống động nhất.

Đánh thức những khoảng trống và kiểm soát áp lực dân số

Trước áp lực quỹ đất nội thành ngày càng hạn hẹp, quy hoạch và kiến trúc có thể tạo thêm không gian công cộng bằng những giải pháp đột phá nào?

Cảm giác chật chội và thiếu không gian công cộng ở trung tâm Hà Nội xuất phát từ chỉ tiêu diện tích đất trên đầu người. Bên cạnh dân số cư trú cố định, nội thành luôn chịu áp lực từ lượng dân số "lao động con lắc" và du khách tham quan vào cuối tuần. 

Lượng dân số cơ học này biến động liên tục và có xu hướng tăng nhanh khi hạ tầng giao thông cải thiện. Do đó, việc mở rộng không gian công cộng cần sự kết hợp đồng bộ giữa giải pháp cục bộ và chiến lược tổng thể.

Về giải pháp cục bộ, thành phố cần rà soát và đánh thức các khoảng trống đô thị bị bỏ quên. Những diện tích đất dư thừa sau khi mở đường, các khe hở đô thị hoàn toàn có thể cải tạo thành vườn hoa nhỏ hoặc sân chơi. 

Tại các khu tập thể hay chung cư, việc nâng cấp sân chung và bổ sung tiện nghi công cộng sẽ mang lại hiệu quả rất thiết thực. Vỉa hè cũng là một tài nguyên không gian vô cùng lớn nếu được tổ chức hợp lý cho các hoạt động giao lưu, cà phê, phục vụ sinh kế cộng đồng.

Một nguồn quỹ đất công cộng tiềm năng khác chính là khuôn viên của các trụ sở cơ quan, trường học hay trung tâm thương mại. Nếu chúng ta dỡ bỏ rào chắn cứng - giống như mô hình công viên mở đã triển khai thành công - đô thị sẽ có thêm nhiều không gian cho thể thao, dạo bộ và đỗ xe. Tất nhiên, giải pháp này đòi hỏi cơ chế quản lý và chia sẻ lợi ích linh hoạt giữa các bên.

Tuy nhiên, mọi giải pháp cục bộ chỉ mang tính chất tình thế. Giải pháp căn cơ và dài hạn nhất vẫn là kiểm soát áp lực dân số nội đô theo đúng định hướng quy hoạch chung. Thành phố cần kiên quyết di dời các trường đại học, bệnh viện, nhà máy và trụ sở bộ ngành ra khỏi vùng lõi. Đồng thời, việc bố trí các khu làm việc và sản xuất ở vùng ven sẽ hạn chế tình trạng di dân vào trung tâm.

Tại các khu vực phát triển mới, cần đầu tư xây dựng các không gian công cộng có quy mô lớn và chất lượng vượt trội. Môi trường sống tốt ở vùng ngoại thành sẽ tự động hút dân số ra bên ngoài. Khi thực hiện đồng bộ cả giải pháp cải tạo cục bộ lẫn điều tiết dân số tổng thể, Hà Nội sẽ sớm sở hữu một mạng lưới không gian công cộng chất lượng high, hiện đại và giàu bản sắc.

Trân trọng cảm ơn ông!