Những vườn sâm Lai Châu đang bén rễ dưới tán rừng vùng biên Sì Lở Lầu, mở ra kỳ vọng về sinh kế mới cho người dân. Giá trị của cây sâm không chỉ nằm ở số cây đang sinh trưởng, mà còn ở nguồn giống, vùng nguyên liệu và tiềm năng tạo thu nhập bền vững.
Bộ đội chung tay cùng người dân
Sâm Lai Châu là cây dược liệu quý, có giá trị cao về dược liệu, sinh học và kinh tế. Tuy nhiên, giá trị một vườn sâm không chỉ được quyết định bởi số lượng cây, mà còn phụ thuộc vào tuổi cây, chất lượng, nguồn giống, quy trình chăm sóc và thị trường tiêu thụ.
Diện tích trồng sâm Lai Châu trên địa bàn toàn tỉnh hiện đạt khoảng 146ha (gần 150ha) với khoảng 18,8 triệu cây, Các địa phương trồng nhiều: Xã Bum Nưa, Khun Há, Tả Lèng, Sì Lở Lầu và Sìn Hồ. Mục tiêu đến năm 2030, tỉnh Lai Châu đặt mục tiêu nâng diện tích trồng sâm đạt khoảng 3.000ha, phấn đấu phát triển sâm Lai Châu thành sản phẩm thương hiệu quốc gia và vươn tầm quốc tế.
Thực tế tại bản Chinh Sáng, xã Khun Há cho thấy, mô hình trồng sâm Lai Châu bước đầu mang lại nguồn thu cho người dân. Cả bản hiện có 7,89ha sâm Lai Châu, với 135 hộ tham gia chăm sóc, phát triển cây dược liệu. Thu nhập bình quân đạt khoảng 20 triệu đồng/hộ/năm từ bán hạt, cây giống và củ sâm.
Gia đình anh Cứ A Tủa trồng gần 2.000 cây từ năm 2021. Nhờ bán hạt và cây giống, mỗi năm gia đình thu khoảng 40-50 triệu đồng. Để duy trì vườn sâm, người dân phải chú trọng từ lựa chọn vị trí, làm đất, giữ ẩm đến chăm sóc, bảo vệ cây dưới tán rừng.
Vườn sâm Ngài Thầu tạo nền tảng hình thành vùng nguyên liệu và mở ra hướng sinh kế lâu dài cho người dân vùng biên.
Kết quả bước đầu cho thấy, giá trị của cây sâm không chỉ đến từ củ khi thu hoạch. Hạt giống, cây giống và quá trình hình thành vùng nguyên liệu có thể tạo thêm giá trị kinh tế cho người dân.
Tuy nhiên, với vườn sâm Ngài Thầu, đây mới là giai đoạn đầu; cây cần tiếp tục được chăm sóc, bảo vệ và theo dõi trước khi đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế.
Thiếu tá Nguyễn Duy Khánh, Chính trị viên phó Đồn Biên phòng Vàng Ma Chải cho biết, đơn vị xác định đồng hành cùng người dân từ khâu lên luống, trồng, chăm sóc đến thu hoạch; đồng thời thường xuyên nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và hướng dẫn kỹ thuật để cây sâm sinh trưởng tốt.
Đại tá Trương Minh Đức, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu nhấn mạnh: Trồng cây sâm mới chỉ là bước đầu; mục tiêu là giúp người dân từng bước làm chủ sinh kế, sống được từ cây sâm. Đồng thời, phối hợp với các ngành, địa phương, nhà khoa học, doanh nghiệp và hợp tác xã hoàn thiện nguồn giống, kỹ thuật, chế biến, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Ở thời điểm hiện tại, giá trị của vườn sâm Ngài Thầu không chỉ nằm ở hàng vạn cây đang sinh trưởng, mà còn tạo nền tảng hình thành vùng nguyên liệu và mở ra hướng sinh kế lâu dài cho người dân vùng biên.
Khả năng tạo sinh kế lâu dài
Tại bản Ngài Thầu, xã Sì Lở Lầu, những vườn sâm Lai Châu được gây dựng ở độ cao hơn 1.600m. Dưới mái che, từng luống đất được cải tạo, phủ mùn giữ ẩm, những cây sâm non đang dần thích nghi với điều kiện tự nhiên.
Mô hình do Bộ đội Biên phòng Lai Châu triển khai, nhằm giúp người dân phát triển kinh tế gắn với bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới.
Sau khảo sát tại các xã biên giới, bản Ngài Thầu được lựa chọn xây dựng mô hình mẫu. Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh phối hợp với cơ quan chuyên môn tuyên truyền, tập huấn kỹ thuật và trực tiếp hướng dẫn người dân trồng, chăm sóc sâm.
Đến nay, 55 hộ dân đăng ký tham gia mô hình, trong đó có 27 hộ nghèo và 16 hộ cận nghèo. Cán bộ, chiến sĩ cùng người dân đã đóng góp hàng nghìn ngày công phát dọn thực bì, cải tạo mặt bằng, dựng nhà giàn và trồng cây.
Mô hình đã xây dựng 89 nhà giàn trên diện tích khoảng 11.000m², trồng 55.000 cây sâm giống an toàn, với tỷ lệ sinh trưởng, phát triển ban đầu đạt khoảng 85%.
Những con số này cho thấy vùng trồng sâm đang từng bước hình thành. Tuy nhiên, phần lớn cây hiện vẫn trong giai đoạn sinh trưởng, chưa thể quy đổi thành giá trị thương phẩm.
Những vườn sâm Lai Châu đang bén rễ dưới tán rừng ở vùng biên Sì Lở Lầu, mở ra kỳ vọng về sinh kế mới cho người dân.
Với người dân, giá trị trước mắt của mô hình còn nằm ở việc được tiếp cận cây giống, kỹ thuật và phương thức sản xuất mới.
Trước đây, gia đình anh Vàng A Lìn ở bản Ngài Thầu chủ yếu dựa vào cây ngô, cây lúa. Sau khi được Bộ đội Biên phòng hướng dẫn, gia đình dành khoảng 80m² đất tham gia mô hình.
Anh Lìn chia sẻ, thời gian qua, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Vàng Ma Chải thường xuyên tuyên truyền, hướng dẫn người dân xây dựng vườn sâm, góp phần hỗ trợ thôn, bản giảm nghèo, phát triển kinh tế.
"Gia đình kỳ vọng vườn sâm sinh trưởng tốt, tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân", anh Lìn nói.
Sâm Lai Châu - một trong những giống sâm quý bản địa của Việt Nam - đang dần khẳng định vị thế trên thị trường nhờ hàm lượng Saponin cao, giá trị dược liệu vượt trội và khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu đặc thù của vùng núi Tây Bắc.
Không chỉ mang lại tiềm năng kinh tế lớn, sâm Lai Châu còn được đánh giá cao trong hỗ trợ tăng cường sức khỏe, phục hồi thể lực và phòng ngừa lão hóa.
Sâm Lai Châu có nguồn gen đặc biệt quý hiếm đối với Việt Nam và thế giới. Tất cả bộ phận của cây đều có thể dùng làm thuốc.
Thân rễ thường được dùng làm thuốc bổ, cầm máu, tăng cường sinh lực, chống stress. Lá, nụ hoa dùng làm trà uống có tác dụng kích thích tiêu hóa, an thần.
Sâm Lai Châu có vị ngọt, hơi đắng, tính ôn, có tác dụng gần giống với tác dụng của nhân sâm.
Đặc biệt, trong thành phần của rễ củ sâm Lai Châu có chứa Majonoside-R2 (MR-2). Đây là hợp chất quý giá đặc trưng cho sâm Việt Nam, chỉ tìm thấy ở 2 loài sâm duy nhất trên thế giới là sâm Việt Nam và sâm Nhật Bản. Hàm lượng hoạt chất MR-2 trong sâm Lai Châu đạt hơn 4% và chiếm hơn 50% tổng Saponin toàn phần.