Sửa đổi Luật Kiến trúc phù hợp với tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp

Vụ Quy hoạch - Kiến trúc (Bộ Xây dựng) đang chủ trì soạn thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật liên quan và phù hợp với tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.

Hình thành khung pháp lý đầy đủ cho quản lý nhà nước về kiến trúc

Ngay sau khi Luật Kiến trúc 2019 (Luật số 40/2019/QH14) có hiệu lực từ ngày 1/7/2020, Bộ Xây dựng đã tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định số 85/2020/NĐ-CP ngày 17/7/2020 quy định chi tiết một số điều của Luật.

Nghị định tập trung vào các nội dung: Công trình kiến trúc có giá trị; quy chế quản lý kiến trúc; thi tuyển phương án kiến trúc; phát triển nghề nghiệp liên tục; sát hạch, cấp, gia hạn, thu hồi, cấp lại chứng chỉ hành nghề kiến trúc... Đây là văn bản nòng cốt cụ thể hóa Luật, hình thành khung pháp lý tương đối đầy đủ cho quản lý Nhà nước về kiến trúc.

Mặt khác, Bộ Xây dựng cũng khẩn trương xây dựng các văn bản dưới luật khác, bao gồm: Thông tư số 03/2020/TT-BXD ngày 28/7/2020 quy định về hồ sơ thiết kế kiến trúc và mẫu chứng chỉ hành nghề kiến trúc và Thông tư số 08/2021/TT-BXD ngày 2/8/2021 hướng dẫn phương pháp xác định chi phí lập và tổ chức thực hiện quy chế quản lý kiến trúc.

Trong đó, Thông tư số 03/2020/TT-BXD đã làm rõ thành phần hồ sơ thiết kế kiến trúc tại các bước thiết kế, cách thức thể hiện bản vẽ, thuyết minh, yêu cầu về chủ nhiệm, chủ trì thiết kế, quy cách chứng chỉ hành nghề kiến trúc.

Thông tư số 08/2021/TT-BXD ngày 2/8/2021 làm rõ định mức chi phí lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị, tạo căn cứ cho các tỉnh, thành phố triển khai nội dung mới này.

Đồng thời, Bộ Xây dựng đã thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ được giao trong phạm vi quản lý Nhà nước về kiến trúc như tổ chức hướng dẫn, tập huấn triển khai Luật Kiến trúc; chủ trì, phối hợp các Bộ, ngành, địa phương trong việc giải quyết một số vướng mắc cụ thể; theo dõi, đôn đốc các địa phương ban hành quy chế quản lý kiến trúc, lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị…

Ở cấp địa phương, phần lớn các tỉnh/thành phố đã chủ động tổ chức lập, thẩm định, phê duyệt quy chế quản lý kiến trúc đô thị, điểm dân cư nông thôn theo hướng dẫn của Luật Kiến trúc và Nghị định số 85/2020/NĐ-CP; đồng thời lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị trên địa bàn.

Một số địa phương có bề dày di sản và phát triển đô thị mạnh như Hà Nội, TP.HCM, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Đồng Nai, Lâm Đồng, Hải Phòng… đã ban hành quy chế quản lý kiến trúc gắn với đồ án quy hoạch, thiết kế đô thị, chú trọng khu vực trung tâm, khu di sản, trục cảnh quan chính, khu vực cửa ngõ, khu vực phát triển mới.

Theo đánh giá của Vụ Quy hoạch - Kiến trúc (Bộ Xây dựng), Luật Kiến trúc 2019 đã có tác động tích cực, rõ nét đối với phát triển kiến trúc, quản lý đô thị - nông thôn, bản sắc văn hóa và kinh tế - xã hội.

Về phát triển kiến trúc, luật góp phần nâng cao vị thế của kiến trúc và kiến trúc sư trong hoạt động đầu tư xây dựng, đề cao trách nhiệm đạo đức, chuyên môn. Thông qua cơ chế thi tuyển phương án kiến trúc, quy chế quản lý kiến trúc, luật đã tạo động lực nâng cao chất lượng kiến trúc các công trình công cộng, công trình điểm nhấn, cải thiện đáng kể bộ mặt đô thị ở nhiều địa phương.

Về quản lý đô thị - nông thôn, luật giúp củng cố và bổ sung công cụ quản lý bằng quy chế quản lý kiến trúc, danh mục công trình kiến trúc có giá trị, làm rõ yêu cầu về kiến trúc trong lập và quản lý quy hoạch, từng bước đưa công tác kiến trúc vào trật tự, hạn chế tình trạng phát triển tự phát, tùy tiện về hình thức công trình.

Về bản sắc văn hóa, luật đã góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn kiến trúc truyền thống, kiến trúc đặc trưng vùng miền, khuyến khích áp dụng những phong cách kiến trúc phù hợp với văn hóa, khí hậu, điều kiện tự nhiên.

Về kinh tế - xã hội, việc nâng cao chất lượng kiến trúc, tăng cường quản lý kiến trúc và bảo tồn công trình giá trị đã có đóng góp tích cực vào phát triển du lịch, dịch vụ, thu hút đầu tư, nâng cao chất lượng sống và bản sắc không gian ở nhiều đô thị, khu du lịch, làng nghề truyền thống.

Cần sửa đổi Luật Kiến trúc, đáp ứng yêu cầu phát triển mới

Bên cạnh những điểm tích cực đã đạt được, Luật Kiến trúc và Nghị định số 85/2020/NĐ-CP vẫn còn một số tồn tại, hạn chế cần được khắc phục.

Theo đó, một số quy định của luật và nghị định mang tính nguyên tắc, thiếu chi tiết, chưa có tiêu chí định lượng, nên khó áp dụng thống nhất. Sự chồng chéo, chưa đồng bộ với một số luật liên quan dẫn đến phải viện dẫn, cân nhắc nhiều căn cứ khi tổ chức thực hiện.

Luật và nghị định cũng chưa có quy định và hướng dẫn đầy đủ đối với các vấn đề mới như kiến trúc không gian ngầm, kiến trúc xanh, kiến trúc thích ứng biến đổi khí hậu, kiến trúc thông minh, chuyển đổi số trong kiến trúc…

Đặc biệt, hầu hết các địa phương đều phản ánh khó khăn lớn nhất trong tổ chức thực hiện Luật Kiến trúc là thiếu nguồn lực, cả về nhân lực và tài chính. Nhiều tỉnh, nhất là miền núi, vùng sâu, vùng xa, thiếu trầm trọng kiến trúc sư trong cơ quan quản lý Nhà nước.

Trong khi đó, việc lập quy chế quản lý kiến trúc, lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị, tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc, xây dựng cơ sở dữ liệu kiến trúc lại đòi hỏi kiến thức chuyên môn cao và kinh phí đáng kể. Định mức chi phí hiện hành không đủ để thuê tư vấn đủ năng lực, dẫn đến một số nơi phải tự làm, chất lượng sản phẩm chưa cao.

Công tác hướng dẫn chi tiết, giải đáp vướng mắc của cơ quan Trung ương đối với địa phương về nhiều vấn đề phát sinh còn hạn chế; chưa có tài liệu hướng dẫn kỹ thuật tổng thể về lập quy chế quản lý kiến trúc, lập danh mục công trình kiến trúc có giá trị, tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc, biểu mẫu và quy trình cụ thể cho các bước thực hiện…

Nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới và sự thay đổi về thể chế, Vụ Quy hoạch - Kiến trúc đã kiến nghị sửa đổi, bổ sung Luật Kiến trúc và văn bản quy phạm pháp luật quy định chi tiết luật theo hướng: Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật liên quan; tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với nâng cao trách nhiệm giải trình; cụ thể hóa các yêu cầu về bản sắc, bảo tồn, kiến trúc xanh và kiến trúc thích ứng; hoàn thiện cơ chế thi tuyển - tuyển chọn phương án kiến trúc; nâng cao hiệu quả quản lý hành nghề kiến trúc và phát triển nghề nghiệp liên tục; đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu kiến trúc.

Cụ thể, cần sửa đổi, bổ sung các điều khoản liên quan đến mô hình tổ chức chính quyền địa phương, phân cấp, phân quyền trong lập, thẩm định, phê duyệt quy chế quản lý kiến trúc, danh mục công trình kiến trúc có giá trị, quản lý hành nghề kiến trúc phù hợp với tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

Vụ cũng kiến nghị hoàn thiện các quy định về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc bằng việc bổ sung, làm rõ các khái niệm, tiêu chí, hướng dẫn kỹ thuật; rà soát, điều chỉnh tiêu chí, thang điểm, trình tự lập và quản lý danh mục công trình kiến trúc có giá trị, định mức chi phí lập danh mục, cơ chế hỗ trợ chủ sở hữu, cơ chế xã hội hóa bảo tồn.

Đồng thời, cần sửa đổi, bổ sung quy định về thi tuyển phương án kiến trúc theo hướng linh hoạt, phù hợp thực tế; tăng cường quy định, hướng dẫn về xây dựng cơ sở dữ liệu và chuyển đổi số trong lĩnh vực kiến trúc, bảo đảm thông tin minh bạch, dễ tiếp cận, thuận lợi cho giám sát xã hội…

Song song với sửa đổi pháp luật, Vụ Quy hoạch - Kiến trúc còn kiến nghị phải có các giải pháp nâng cao hiệu quả trong tổ chức thực hiện như: Tăng cường hướng dẫn kỹ thuật, giải đáp vướng mắc; bố trí, lồng ghép nguồn lực trong kế hoạch đầu tư công và ngân sách; xây dựng cơ chế hỗ trợ đặc thù cho vùng khó khăn; đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác kiến trúc, quy hoạch ở địa phương; phát huy vai trò các tổ chức xã hội - nghề nghiệp và hợp tác quốc tế trong nâng cao năng lực, chuẩn hóa hành nghề kiến trúc theo thông lệ quốc tế.