Thị trường carbon Việt Nam bước vào giai đoạn thí điểm, doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Thị trường carbon Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn hoàn thiện chính sách sang vận hành thực tế. Việc thí điểm sàn giao dịch carbon mở ra cơ hội mới cho doanh nghiệp, đồng thời đòi hỏi bảo đảm thanh khoản, minh bạch và năng lực giám sát.

Ngày 14/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC), với sự hỗ trợ của Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO), tổ chức Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề "Từ chính sách đến hành động".

Giá carbon phải đủ sức tạo động lực

Phát biểu khai mạc, ông Lê Công Thành, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, diễn đàn diễn ra trong thời điểm quan trọng đối với lộ trình phát triển thị trường carbon tại Việt Nam.

Theo ông Thành, thời gian qua Chính phủ và các bộ, ngành đã từng bước xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về ứng phó biến đổi khí hậu. Đến nay, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cơ bản đã hình thành và tiếp tục được hoàn thiện.

Đáng chú ý, ngày 29/6, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

"Đây cũng là lý do chúng ta cần đưa thị trường carbon từ chính sách vào thực tiễn một cách minh bạch, hiệu quả và có trách nhiệm", Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh.

Một trong những vấn đề được quan tâm tại diễn đàn là giá carbon và khả năng tạo ra động lực kinh tế đủ lớn để doanh nghiệp thay đổi công nghệ, đầu tư giảm phát thải.

TS Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng CODE, dẫn dự báo của Ngân hàng Thế giới cho rằng mức giá khoảng 147 USD/tấn carbon có thể tạo tác động đủ lớn đến quyết định của các chủ thể phát thải.

Theo ông Nghĩa, khi giá carbon còn thấp, sức ép kinh tế buộc doanh nghiệp thay đổi công nghệ và đầu tư giảm phát thải chưa thực sự mạnh. Khi phát thải trở thành một khoản chi phí đáng kể, doanh nghiệp sẽ phải cân nhắc giữa việc tiếp tục trả tiền cho lượng phát thải và bỏ vốn đầu tư công nghệ, thay đổi quy trình sản xuất để giảm khí nhà kính.

Với một thị trường mới hình thành như Việt Nam, đây là bài toán không đơn giản. Mục tiêu cuối cùng của thị trường carbon không chỉ là tạo ra một nơi để mua bán hạn ngạch hay tín chỉ, mà phải hình thành tín hiệu giá đủ mạnh để thay đổi hành vi của bên phát thải.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng giám đốc Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) cho biết, về giao dịch tín chỉ carbon trong nước, thị trường hiện không quy định biên độ dao động giá, đơn vị niêm yết giá là đồng.

Với các tín chỉ được phép giao dịch, sau khi đăng ký trên hệ thống đăng ký Quốc gia và chuyển sang hệ thống lưu ký, việc mua bán được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận giữa bên mua và bên bán.

Giá do các bên tự thỏa thuận, không bị giới hạn bởi giá trần, giá sàn hay biên độ dao động. Cơ chế này tạo điều kiện để giá phản ánh chất lượng, nguồn gốc và đặc tính của từng loại tín chỉ.

TS Lê Xuân Nghĩa chia sẻ thêm, thanh khoản của thị trường carbon phụ thuộc đáng kể vào cách phân bổ hạn ngạch của Chính phủ.

Nếu một doanh nghiệp phát thải 10 tấn nhưng được cấp 9,5 tấn hạn ngạch, nhu cầu mua trên thị trường chỉ còn 0,5 tấn. Ngược lại, nếu chỉ được cấp 7 tấn, doanh nghiệp buộc phải mua thêm 3 tấn.

Do đó, phân bổ hạn ngạch chặt chẽ hơn sẽ tạo nhu cầu giao dịch thực chất và góp phần tăng thanh khoản.

Bên cạnh đó, TS Nghĩa cho rằng thị trường cần tính đến sự tham gia của các nhà đầu tư, tạo điều kiện mua gom ở vùng giá thấp và bán ra khi giá tăng, qua đó hình thành dòng luân chuyển hàng hóa. Sự tham gia của nhà đầu tư quốc tế và mặt bằng lãi suất ngân hàng cũng có thể tác động đáng kể đến thanh khoản.

"Ngay trong giai đoạn thí điểm hiện nay, các nhà hoạch định chính sách cần tính toán các yếu tố này nhằm tăng thanh khoản. Có như vậy, khi bước vào giai đoạn vận hành chính thức, thị trường mới có thể hoạt động sôi động thực sự", TS Nghĩa nói.

Doanh nghiệp cần biết mình đang phát thải bao nhiêu

Cùng với thanh khoản, yêu cầu về minh bạch và an toàn thị trường cũng được đặt lên hàng đầu. 

Ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó tổng giám đốc Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam (VNX) cho biết, công tác giám sát giao dịch thị trường carbon được xây dựng trên cơ sở Nghị định 29 của Chính phủ và Thông tư 48 của Bộ Tài chính.

Mô hình giám sát gồm 3 cấp, cấp thứ nhất là các thành viên giao dịch, chủ yếu là công ty chứng khoán, có trách nhiệm báo cáo và cung cấp tài liệu phục vụ giám sát; cấp thứ hai là các sở giao dịch chứng khoán, trong đó HNX trực tiếp giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Dữ liệu giao dịch được kết hợp với báo cáo, tài liệu từ các công ty chứng khoán để phát hiện dấu hiệu bất thường; cấp thứ ba là Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, tiếp nhận và xem xét xử lý các trường hợp có dấu hiệu vi phạm.

Các hành vi được chú ý gồm cấu kết, lôi kéo người khác cùng mua bán, sử dụng giao dịch kết hợp tung tin đồn sai lệch hoặc cung cấp thông tin không đúng sự thật nhằm thao túng, làm giá thị trường.

Các tín chỉ được phép giao dịch trên thị trường trong nước gồm tín chỉ được cấp tại Việt Nam, tín chỉ hình thành từ các cơ chế hợp tác theo Điều 6.2 và tín chỉ theo Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris.

Bà Phạm Liên Anh, Trưởng Chương trình Tư vấn Cải cách và Nghiên cứu Kinh tế Việt Nam, Lào, Campuchia của IFC cho rằng, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải nhưng chưa nhận diện được khả năng tạo tín chỉ carbon từ những hoạt động này, qua đó bỏ lỡ một nguồn thu tiềm năng.

Muốn tham gia thị trường, doanh nghiệp trước hết phải biết mình phát thải bao nhiêu, nguồn phát thải chính ở đâu và có khả năng đo lường, giám sát, báo cáo, thẩm định (MRV) hay không.

Đây cũng là một điểm nghẽn hiện nay khi năng lực MRV của doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế, việc triển khai và số hóa dữ liệu mới ở bước đầu.

Doanh nghiệp đồng thời phải xác định các giải pháp, dự án có khả năng giảm phát thải và thị trường mục tiêu của tín chỉ, từ thị trường tự nguyện, thị trường tuân thủ, thị trường trong nước đến chuyển giao quốc tế theo Điều 6.2 Thỏa thuận Paris.

Từ chính sách đến hành động, thị trường carbon vì thế không còn là câu chuyện riêng của cơ quan quản lý. Đây sẽ là một phần ngày càng quan trọng trong cách doanh nghiệp quản trị phát thải, dữ liệu, công nghệ và dòng vốn.

Khi cơ chế phân bổ hạn ngạch, giá carbon, thanh khoản, giám sát và năng lực MRV từng bước được hoàn thiện, thị trường carbon được kỳ vọng không chỉ hình thành một kênh giao dịch mới mà còn trở thành công cụ tạo động lực giảm phát thải, thúc đẩy đầu tư công nghệ và hỗ trợ quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế.