Thông qua luật về hiến, ghép tạng với 29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm
Sáng 21/11, với đại đa số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành, Quốc hội đã thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), trong đó có tới 29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm.
Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2028. Riêng cơ sở dữ liệu về quản lý mô, bộ phận cơ thể người phải được hoàn thành và đưa vào vận hành trước ngày 31/12/2028.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự án luật. Ảnh: Media Quốc hội
Siết chặt điều kiện hiến, ngăn chặn mua bán mô, bộ phận cơ thể người
Trước khi Quốc hội tiến hành biểu quyết, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác.
Theo Bộ trưởng Bộ Y tế, dự thảo Luật được hoàn thiện theo hướng tăng cường quản lý, ngăn chặn các hành vi trục lợi, bảo đảm tính tự nguyện, minh bạch trong hoạt động hiến, lấy, ghép và bảo vệ quyền lợi của người hiến, người nhận.
Dự thảo Luật gồm 7 chương, 39 điều được rà soát nhằm bảo đảm phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng về chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân, tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất với hệ thống pháp luật. Tiếp thu ý kiến của UBTVQH, các cơ quan của Quốc hội và ĐBQH, Chính phủ đã tập trung chỉnh lý nhiều nội dung quan trọng.
Một trong những nội dung đáng chú ý là dự thảo Luật khẳng định không lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi; việc đăng ký hiến chỉ áp dụng đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên, bảo đảm người đăng ký có đủ năng lực nhận thức và tự quyết định.
Đối với người hiến khi còn sống không phải là thành viên gia đình, dự thảo nâng độ tuổi được hiến từ đủ 18 tuổi lên 25 tuổi trở lên. Quy định này nhằm bảo đảm người hiến đã trưởng thành hơn về nhận thức, có khả năng đưa ra quyết định độc lập và hạn chế nguy cơ bị chi phối bởi áp lực kinh tế, gia đình.
Đặc biệt, người hiến cho người ngoài gia đình không được nêu đích danh, chỉ định hay lựa chọn người nhận. Việc phân bổ phải thông qua cơ quan điều phối quốc gia nhằm ngăn chặn nguy cơ mua bán mô, bộ phận cơ thể người. Người từ đủ 18 tuổi đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến cho thành viên gia đình.
Người hiến phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe, đánh giá tâm lý, xã hội. Người đánh giá điều kiện hiến không được là người chỉ định ghép cho người bệnh hoặc trực tiếp tư vấn cho người hiến. Việc lấy bộ phận cơ thể chỉ được thực hiện khi có ý kiến đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép, gồm các chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý, không tham gia vào quá trình lấy, ghép của trường hợp đó.
Cơ quan công an, UBND và các cơ quan liên quan có trách nhiệm phối hợp xác minh quan hệ nhân thân, nơi cư trú của người hiến và người nhận. Trường hợp vợ chồng phải bảo đảm thời gian kết hôn tối thiểu theo quy định.
Đối với việc hiến, lấy, ghép bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi, Chính phủ cho biết đây là nội dung nhận được nhiều ý kiến tại nghị trường và trong xã hội. Trên cơ sở lắng nghe ý kiến đại biểu Quốc hội và cử tri, Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất giữ như quy định hiện hành, chưa bổ sung nội dung này trong lần sửa đổi Luật.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Media Quốc hội.
Dự thảo tiếp tục giữ trường hợp trẻ em được hiến mô tái sinh như tế bào gốc tạo máu, tủy xương khi còn sống và chỉ cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đây là quy định nhằm bảo đảm cơ hội điều trị cho trẻ mắc bệnh máu ác tính hoặc bệnh máu bẩm sinh nặng, khi ghép tế bào gốc có thể là cơ hội chữa khỏi.
Việc hiến trong trường hợp này phải đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện: Có sự đồng ý của chính trẻ và văn bản đồng ý của cả cha và mẹ; trẻ và cha mẹ được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe, đánh giá tâm lý, xã hội phù hợp với độ tuổi. Hội đồng tư vấn phải có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc tổ chức bảo vệ quyền trẻ em. Người đứng đầu cơ sở khám bệnh, chữa bệnh phải đồng ý bằng văn bản. Nếu trẻ hoặc cha mẹ có biểu hiện không đồng thuận ở bất kỳ thời điểm nào, việc lấy mô phải dừng lại.
Xác định chết não, chết tuần hoàn độc lập với việc hiến, ghép
Một nội dung được Chính phủ nhấn mạnh là việc xác định cái chết phải tuân thủ chuẩn mực y khoa, độc lập với hoạt động hiến, ghép.
Trước những băn khoăn về việc người bệnh có được cứu chữa đến cùng hay không, Chính phủ khẳng định cứu chữa người bệnh luôn là ưu tiên tuyệt đối của người thầy thuốc. Dù người bệnh có đăng ký hiến hay không, việc kết luận một người đã chết đều phải tuân theo chuẩn mực y khoa được thế giới thừa nhận.
Dự thảo Luật quy định ngay tại luật những nội dung có tính nguyên tắc về xác định chết não, chết tuần hoàn. Theo đó, người chết não, chết tuần hoàn là người không thể sống lại được. Việc xác định phải căn cứ vào các tiêu chuẩn chuyên môn, có kết luận bằng văn bản của Hội đồng và được người đứng đầu cơ sở khám bệnh, chữa bệnh công bố bằng văn bản.
Dự thảo cũng quy định rõ thành phần Hội đồng, nguyên tắc đánh giá độc lập; tiêu chuẩn xác định chết não, chết tuần hoàn phải bao gồm tiêu chuẩn lâm sàng, cận lâm sàng và tiêu chuẩn thời gian. Các thông số chuyên môn, kỹ thuật này cần được cập nhật theo tiến bộ của y học.
Ngay cả khi đã có kết luận chết não, việc hiến vẫn hoàn toàn do gia đình quyết định. Gia đình được tư vấn, cung cấp đầy đủ thông tin và có quyền từ chối ở bất kỳ thời điểm nào. Dự thảo đồng thời nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể người trong trường hợp chưa rõ nguyên nhân tử vong hoặc nghi ngờ có dấu hiệu vi phạm pháp luật, dấu hiệu bất thường.
Để bảo đảm công bằng trong phân bổ mô, bộ phận cơ thể người, dự thảo quy định cơ chế điều phối thống nhất trên toàn quốc thông qua Cơ sở dữ liệu về quản lý mô, bộ phận cơ thể người thuộc Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế, liên thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh, xác thực điện tử.
Mọi trường hợp hiến, ghép đều phải được cập nhật đầy đủ, kịp thời. Các cơ sở thực hiện lấy, ghép phải kết nối với cơ sở dữ liệu này.
Lần đầu tiên, các tiêu chí ưu tiên trong phân bổ được quy định ngay trong Luật, gồm mức độ cấp thiết y khoa, hiệu quả sau ghép và thời gian chờ ghép. Dự thảo ưu tiên trẻ em, người đã từng hiến khi cần ghép và thân nhân của người đã hiến sau khi chết; không phân biệt điều kiện kinh tế, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, giới tính, nơi cư trú.
Các hành vi cố ý thay đổi thông tin ưu tiên của người chờ ghép, can thiệp trái phép vào cơ sở dữ liệu, lợi dụng điều phối để trục lợi hoặc ưu tiên trái quy định đều bị nghiêm cấm. Thông tin của người đăng ký hiến, người hiến và người được ghép phải được mã hóa, bảo mật, bảo đảm ẩn danh khi công bố.
Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm, nâng tổng số hành vi từ 10 theo Luật năm 2007 lên 29 hành vi. Trong đó, nghiêm cấm mua bán mô, bộ phận cơ thể người, mua bán xác; quảng cáo, môi giới hiến, nhận vì mục đích thương mại; lợi dụng việc nuôi con nuôi, chăm sóc thay thế, quan hệ giám hộ hoặc quan hệ lệ thuộc để thực hiện hành vi hiến, lấy trái quy định...
Dự thảo cũng nghiêm cấm dụ dỗ, lừa dối, đe dọa người khác hiến; lấy mô, bộ phận cơ thể khi chưa rõ nguyên nhân tử vong hoặc có dấu hiệu bất thường, vi phạm pháp luật; đưa người Việt Nam ra nước ngoài để mua bán mô, bộ phận cơ thể người hoặc đưa người nước ngoài vào Việt Nam để ghép trái quy định.
Bảo vệ quyền lợi người hiến, tri ân những nghĩa cử cao đẹp
Dự thảo Luật nhấn mạnh nguyên tắc hiến mô, bộ phận cơ thể người hoàn toàn tự nguyện. Người từ đủ 18 tuổi có quyền đăng ký hiến, thay đổi nội dung, hủy đăng ký hoặc đăng ký lại bất cứ lúc nào. Việc đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc đương nhiên sẽ bị lấy mô, bộ phận cơ thể, bởi hoạt động lấy chỉ được thực hiện khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện của Luật.
Người hiến, người đại diện hoặc cha mẹ của người hiến có quyền từ chối ở bất kỳ thời điểm nào. Chỉ cần có biểu hiện không đồng thuận thì không được thực hiện việc hiến, lấy.
Để bảo vệ quyền lợi người hiến, dự thảo quy định người hiến khi còn sống được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau khi hiến; được khám sức khỏe định kỳ miễn phí phù hợp với bộ phận đã hiến; được Nhà nước đóng bảo hiểm y tế và ưu tiên khi chính mình có nhu cầu ghép.
Đối với người hiến sau khi chết, Nhà nước bảo đảm chi phí vệ sinh, vận chuyển, tang lễ, mai táng và cấp chứng nhận đã hiến. Cha mẹ, vợ chồng, con, anh chị em ruột của người hiến được ưu tiên khi có nhu cầu ghép.
Dự luật cũng quy định ngày 20/5 hằng năm là Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể nhằm ghi nhận những nghĩa cử cao đẹp của người hiến và gia đình, đồng thời nâng cao nhận thức xã hội. Theo Chính phủ, tên gọi này thể hiện tinh thần tôn trọng, tri ân, không nhằm vận động hay tạo áp lực đối với bất kỳ ai.
Chính phủ cũng nhấn mạnh trách nhiệm thông tin, truyền thông để người dân được hiểu đúng, hiểu đủ trước khi quyết định đăng ký hiến hay không đăng ký hiến. Đồng thời, tiếp tục chỉ đạo xây dựng, ban hành đồng bộ các văn bản quy định chi tiết, lấy ý kiến rộng rãi của nhân dân, chuyên gia và các tổ chức liên quan.
Dự thảo Luật hướng tới bảo đảm nghĩa cử hiến tặng được tôn trọng, người hiến và gia đình được bảo vệ, người bệnh được tiếp cận cơ hội ghép theo tiêu chí công bằng, minh bạch; mọi hành vi lợi dụng hoạt động nhân đạo để thương mại hóa hoặc vi phạm pháp luật đều bị ngăn chặn.