Robot biết trò chuyện, chatbot trở thành bạn thân…, đồ chơi trí tuệ nhân tạo (AI) đang tràn vào đời sống trẻ em Việt Nam, chủ yếu từ Trung Quốc. Nhưng phía sau sự tiện ích là những rủi ro về cảm xúc, dữ liệu và khoảng trống quản lý đáng lo ngại.
Làn sóng đồ chơi AI
Từ "công xưởng Trung Quốc" tràn vào gia đình Việt Không còn là xu hướng tương lai, đồ chơi tích hợp trí tuệ nhân tạo đang phát triển bùng nổ trên toàn cầu và đặc biệt mạnh tại Trung Quốc.
Quy mô thị trường đồ chơi AI tại quốc gia này đã đạt hàng tỷ USD và tiếp tục tăng nhanh, với tốc độ tăng trưởng hàng chục phần trăm mỗi năm. Từ robot gia sư, thú cưng AI đến chatbot kể chuyện, các sản phẩm này không chỉ giải trí mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình học tập và chăm sóc trẻ.
Theo MIT Technology Review hiện có khoảng 1500 công ty đang hoạt động trong lĩnh vực AI tại Trung Quốc
Dạo quanh thị trường đồ chơi AI tại Hà Nội cho thấy hàng loạt các loại đồ chơi thú bông có thể hiểu được cảm xúc của các em nhỏ, thông qua đó có thể tâm sự, kể chuyện... Đặc biệt là robot dành cho giáo dục rất được ưa chuộng như robot chơi cờ, robot camera thông minh, robot đồ chơi Eilik, Panxer, Meteer là những sản phẩm bán chạy nhất hiện nay. Tuy nhiên ngoài những robot có tính giáo dục cao thì nhiều chuyên gia lo ngại khi đồ chơi tích hợp trí tuệ nhân tạo đã tiếp cận trẻ em qua gần nếu chưa đủ tuổi cũng là một mối lo ngại lớn.
"AI đang dần trở thành một phần trong quá trình trưởng thành của thế hệ trẻ", một nghiên cứu về giáo dục tại Trung Quốc nhận định. Tại Việt Nam, thị trường còn nhỏ nhưng tăng nhanh, chủ yếu dựa vào hàng nhập khẩu qua thương mại điện tử. Các sản phẩm gắn mác "AI thông minh" xuất hiện dày đặc, nhưng nguồn gốc, tiêu chuẩn kỹ thuật và mức độ an toàn vẫn chưa được kiểm chứng rõ ràng.
Bà Đỗ Thị Tuyền, Chủ tịch Công Cổ phần Franchise AI HuB (tiền thân là nhà sáng lập Hata.net.vn), đại diện một doanh nghiệp phân phối đồ chơi tại Hà Nội cho biết: "Khoảng 70–80% đồ chơi AI trên thị trường hiện nay có xuất xứ Trung Quốc, nhiều sản phẩm là hàng OEM, không có thông tin đầy đủ về dữ liệu và bảo mật".
Từ "gia sư thông minh" đến nguy cơ lệ thuộc cảm xúc
Các chuyên gia thừa nhận, đồ chơi AI mang lại nhiều lợi ích đáng kể. Theo một nghiên cứu về AI trong giáo dục, công nghệ này có thể hỗ trợ cá nhân hóa việc học, giúp trẻ phát triển ngôn ngữ và tăng khả năng tương tác.
Một số sản phẩm còn đóng vai trò như "bạn đồng hành", giúp trẻ đặt câu hỏi, khám phá thế giới và giảm áp lực cho phụ huynh trong việc chăm sóc. Tuy nhiên, mặt trái cũng ngày càng rõ nét. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy đồ chơi AI có thể tạo ra sự gắn bó cảm xúc với máy, ảnh hưởng đến cách trẻ hình thành quan hệ xã hội ngoài đời thực. Khi AI luôn trả lời "đúng" và chiều theo người dùng, trẻ dễ mất kiên nhẫn với con người thật.
Theo Công ty nghiên cứu Sky Questt, thị trường đồ chơi thông minh toàn cầu dự kiến sẽ tăng từ 16,4 tỷ USD năm 2025 lên 63,34 tỷ USD vào năm 2033, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm là 18,4% trong giai đoạn 2026 – 2033
Đáng lo ngại hơn, một số hệ thống có thể cung cấp nội dung không phù hợp hoặc nguy hiểm, do sử dụng mô hình ngôn ngữ vốn được thiết kế cho người lớn.
Chuyên gia tâm lý trẻ em nhận định: "Nếu trẻ dành quá nhiều thời gian tương tác với AI, nguy cơ lệ thuộc cảm xúc là có thật. Trẻ có thể thích ‘nói chuyện với máy’ hơn là giao tiếp với cha mẹ hoặc bạn bè".
Dữ liệu trẻ em bị thu thập: Khoảng trống đáng lo ngại
Một trong những rủi ro lớn nhất nằm ở dữ liệu. Theo các chuyên gia ngành đồ chơi, nhiều thiết bị AI có khả năng ghi âm, lưu trữ giọng nói, hành vi và thói quen của trẻ, nhưng phụ huynh gần như không biết dữ liệu này được sử dụng ra sao.
Đơn cử như robot thông minh, thú cưng AI tương tác, nhảy, giao tiếp nhiều thứ tiếng, nhận diện cảm xúc như VuiBot87, Anki Cozmo hay đồ chơi giáo dục & lập trình có khả năng giúp trẻ phát triển tư duy thông qua các hoạt động điều khiển, lắp ráp như LEGO Boost..., hầu hết đồ chơi AI đều có khả năng kích thích tư duy, phát triển ngôn ngữ, là người bạn đồng hành, hỗ trợ học tập (AI thay cha mẹ tương tác).
Tuy nhiên bên cạnh những lợi ích trước mắt, các chuyên gia lo ngại về bảo mật dữ liệu, sự phụ thuộc vào thiết bị và nguy cơ thay thế tương tác người - người như việc AI học thói quen của người dùng để tùy chỉnh phản hồi. Thậm chí, đồ chơi có thể trò chuyện sâu sắc hơn (như Gemini Pro, DeepSeek). Điều này cũng là những vấn đề mà người lớn khó kiểm soát khi cho con em mình tiếp cận quá sớm
Không chỉ vậy, các công cụ kiểm soát hiện nay bị đánh giá là hạn chế, thiếu minh bạch và không đồng bộ giữa các sản phẩm.
Ông Vũ Duy Thức, đại diện hiệp hội doanh nghiệp công nghệ tại Việt Nam cho rằng: "Đồ chơi AI không còn là đồ chơi đơn thuần mà là thiết bị số. Nếu không có quy chuẩn rõ ràng về dữ liệu và bảo mật, trẻ em có thể trở thành ‘đối tượng thu thập dữ liệu’ mà không ai kiểm soát".
Khoảng trống quản lý và ai chịu trách nhiệm với đồ chơi AI đang là một câu hỏi lớn. Hiện nay, việc quản lý đồ chơi AI tại Việt Nam vẫn đang nằm rải rác giữa nhiều cơ quan. Đại diện Sở Khoa học và Công nghệ một địa phương thừa nhận: "Chưa có quy chuẩn riêng cho đồ chơi tích hợp AI. Việc kiểm tra chủ yếu dựa trên tiêu chuẩn đồ chơi truyền thống, trong khi yếu tố phần mềm và dữ liệu gần như chưa được kiểm soát".
Trong khi đó, trên thực tế, đồ chơi AI là sự kết hợp của: Thiết bị điện tử, Phần mềm AI, Kết nối Internet. Điều này khiến việc quản lý trở nên phức tạp và dễ bị "bỏ trống". Các chuyên gia cảnh báo, khi thị trường phát triển nhanh nhưng khung pháp lý chưa theo kịp, rủi ro sẽ thuộc về người tiêu dùng – đặc biệt là trẻ em.
"Cần "hàng rào" chính sách trước khi quá muộn từ thực tế quốc tế và trong nước", đó là ý kiến của ông Trương Cao Dũngm Giám đốc CTy TNHH Phát triển công nghệ Connected Brain. Ông cho rằng Việt Nam cần sớm xây dựng khung quản lý riêng cho đồ chơi AI bao gồm: Tiêu chuẩn an toàn dữ liệu cho trẻ em, Minh bạch thông tin thu thập và lưu trữ, Kiểm duyệt nội dung AI theo độ tuổi, Quy định trách nhiệm của nhà sản xuất và nhà phân phối.
Ông Dũng nhấn mạnh rằng: "AI không nguy hiểm, nhưng việc để AI tiếp cận trẻ em mà thiếu kiểm soát mới là vấn đề". Đồ chơi AI có thể là "người bạn thông minh", nhưng cũng có thể trở thành "người thay thế" trong đời sống cảm xúc của trẻ nếu bị lạm dụng.