TS.KTS Phan Đăng Sơn: Đổi mới không gian khu vực Hồ Gươm, nhưng không đánh mất bản sắc

Theo TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, quy hoạch khu vực Hồ Gươm không nên hướng tới một cuộc tái cấu trúc cứng để tạo ra một Hồ Gươm hoàn toàn mới, mà cần làm rõ những giá trị vốn có và bổ sung những giá trị mới của thời đại.

TS.KTS Phan Đăng Sơn đã chia sẻ với Báo Xây dựng những quan điểm liên quan đến các đồ án quy hoạch khu vực Hồ Gươm và phụ cận.

Cần nhìn khu vực Hồ Gươm trong tổng thể

- TP Hà Nội đang lấy ý kiến cộng đồng về quy hoạch khu vực Hồ Gươm và phụ cận. Ông nhận định thế nào về định hướng quy hoạch được đề cập trong đồ án?

Về cơ bản, tôi nhất trí với phạm vi nghiên cứu và quy mô diện tích của các đồ án. Tuy nhiên, đây là khu vực lõi quan trọng nhất, hội tụ không gian biểu tượng cao nhất của Thủ đô, vì vậy cần định hướng khung cho các khu vực tiệm cận như phố cổ, phố Tây để khi cải tạo, chỉnh trang có thể kết nối thành một hệ sinh thái di sản tái tạo.

Theo tôi, bốn mục tiêu của đồ án gồm mở rộng không gian kết nối; tái thiết - tái cấu trúc; cải tạo - chỉnh trang; tạo lập không gian đa dạng là phù hợp về công năng và kỹ thuật. Nhưng quan trọng hơn là phải giữ vững ý nghĩa chính trị - văn hóa, phát huy giá trị biểu tượng của Thăng Long - Hà Nội.

Hồ Gươm không chỉ là một không gian công cộng hay khu vực trung tâm cần chỉnh trang, mà là nơi tích tụ đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, cảnh quan và đời sống tinh thần của Hà Nội. Vẻ đẹp Hà Nội nằm ở sự thanh lịch, tinh tế, hài hòa và chiều sâu văn hóa, chứ không thiên về hoành tráng, kỳ vĩ.

- Theo ông, cách tiếp cận đối với khu vực Hồ Gươm cần dựa trên những nguyên lý nào?

Cần làm rõ cấu trúc với Hồ Gươm làm trung tâm, kết nối hệ thống quảng trường, công viên xung quanh. Các khu Bắc, Đông, Nam, Tây cần được nhìn nhận trong một chỉnh thể thống nhất, liên hoàn.

Cùng với đó, cần ứng xử linh hoạt đối với việc phá bỏ, bảo tồn và tái sử dụng. Không nên chỉ ưu tiên gìn giữ công trình thời Pháp thuộc mà coi nhẹ di sản kiến trúc thời kỳ xã hội chủ nghĩa. Kiến trúc cũ cần được lồng ghép trong cấu trúc mới và công năng mới. 

Cung Thiếu nhi là một kiến trúc ghi dấu ấn thời đại mới rất thành công, vì vậy cần được đánh giá thận trọng trong quá trình tái thiết.

Phương án nghiên cứu quy hoạch, kiến trúc khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận do Công ty TNHH Kiến trúc sư Hồ Thiệu Trị và Cộng sự nghiên cứu lập. Nguồn: UBND phường Hoàn Kiếm.

Chú trọng "đối thoại" giữa kiến trúc cũ - mới

- Trong đồ án quy hoạch có đề xuất một số công trình kiến trúc mới, quan điểm của ông đối với các công trình này như thế nào?

Hình thái kiến trúc mới đột phá là đáng trân trọng. Nhưng các công trình đề xuất hiện nay đang được sáng tạo theo phong cách quốc tế hóa cao độ, cần có cách tiếp cận sâu sắc hơn về tính bản địa, gắn với một vùng Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Cảnh quan cũng cần gắn với trực cảm Hà Nội, từ bố cục, cây xanh, mặt nước đến quảng trường. Cần xác lập ba lớp không gian: lớp lõi là mặt nước Hồ Gươm; lớp giữa là vùng đệm, không gian chuyển tiếp giữa mặt nước và đô thị; lớp ngoài là mạng lưới không gian công cộng, kiến trúc, lịch sử có quan hệ với Hồ Gươm và đời sống đô thị, từ đó tạo sự cân bằng giữa tĩnh - động, mới - cũ, đặc - rỗng.

Theo tôi, cần xem xét lại việc đưa quá nhiều chức năng và khối tích kiến trúc vào quảng trường Đông Kinh - Nghĩa Thục. Quảng trường nên ưu tiên tập hợp đông đảo người dân khi thành phố tổ chức sự kiện, với tinh thần thanh lịch, tinh tế, hài hòa. Vì vậy, chỉ nên có một biểu tượng đại diện. Tên gọi Đông Kinh - Nghĩa Thục nên được giữ để kết nối cội nguồn văn hóa và lưu giữ cảm xúc.

Đối với ý tưởng "Khải hoàn môn" tại quảng trường phía Bắc Hồ Gươm, có thể xem xét nhưng cần hết sức thận trọng. Nếu muốn khai thác hình tượng "cổng vào thành phố", nên nghiên cứu trong quan hệ với hệ thống cửa ngõ lịch sử của Hà Nội hơn là đặt một "cổng" ngay tại lõi trung tâm.

"Khải hoàn môn" gắn với truyền thống kiến trúc phương Tây và ý nghĩa vinh danh chiến thắng, trong khi Hồ Gươm đã trở thành biểu tượng tinh thần về hòa bình với triết lý "Trả lại gươm báu - giã từ chiến tranh". Vì vậy, hình tượng này cần có luận giải thuyết phục. Tỷ xích công trình cũng phải được cân nhắc để không lấn át cảnh quan.

Đối với việc phục hồi ký ức chùa Báo Ân, tôi cho rằng nên thực hiện theo hướng gợi mở, không phục dựng nguyên trạng. Giá trị lớn ở đây không nhất thiết nằm ở việc phục dựng hoàn toàn một công trình đã mất, mà ở việc khôi phục ký ức địa điểm, tổ chức lại không gian và các hướng nhìn để làm sống lại mối quan hệ giữa khu vực chùa Báo Ân lịch sử với hồ Hoàn Kiếm.

Việc mở rộng không gian phía sau Nhà hát Lớn gắn với Bảo tàng Lịch sử và tổ chức Quảng trường Cách mạng Tháng Tám thành không gian văn hóa, nghệ thuật ngoài trời là phù hợp và kịp thời. Nhà hát Lớn, quảng trường, các bảo tàng và hệ thống không gian công cộng xung quanh nên được xem xét như một quần thể văn hóa - lịch sử thống nhất.

Đối với Tháp Tài chính ở khu Bảo tàng Cách mạng cũ, do nằm bên cạnh hai công trình lịch sử là Bảo tàng Lịch sử và Nhà hát Lớn, cần cân nhắc kỹ quy mô, chiều cao và hình thái kiến trúc.

Hà Nội không tạo nên vẻ đẹp bởi sự hoành tráng và kỳ vĩ mà ở sự thanh lịch, tinh tế và chiều sâu. Ảnh: Văn Doanh.

Không phải càng nhiều khoảng trống càng tốt

- Đồ án đề xuất hình thành hệ thống quảng trường xung quanh Hồ Gươm. Theo ông, việc mở rộng không gian mở cần lưu ý gì?

Tôi nhất trí với định hướng hình thành hệ thống quảng trường, công viên và không gian công cộng phía Đông. Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý trục Bắc - Nam, nơi tập trung nhiều công trình có giá trị của kiến trúc Hà Nội qua các giai đoạn lịch sử và trục Đông - Tây hướng ra hồ, tạo những hành lang không gian và tầm nhìn quan trọng.

Không nên quan niệm càng tạo nhiều khoảng trống càng tốt. Đô thị luôn cần cân bằng giữa "đặc" và "rỗng". Phá bỏ quá nhiều công trình để tạo quảng trường có thể làm mất cấu trúc không gian vốn có và làm mờ những tuyến, trục, lớp lịch sử đã hình thành.

Kiến trúc cũ và mới cần "đối thoại", tạo điều kiện cho những giải pháp xen cài, cộng sinh giữa cũ và mới, truyền thống và hiện đại.

Đổi mới nhưng không tạo một Hồ Gươm "mới"

- Vậy theo ông, đâu là những nguyên tắc cốt lõi khi tái thiết khu vực Hồ Gươm?

Trước hết là tỷ xích. Hà Nội không tạo nên vẻ đẹp bởi sự hoành tráng và kỳ vĩ mà ở sự thanh lịch, tinh tế và chiều sâu. Vì vậy, công trình mới, đặc biệt là công trình biểu tượng, phải hết sức thận trọng về tỷ lệ và tỷ xích.

Thứ hai là biểu tượng. Không nên sử dụng các hình tượng truyền thống như chim Lạc, chim Hạc hay mô-típ lịch sử theo cách trực tiếp, phóng đại hoặc đơn giản hóa. Quan trọng hơn là tìm được tinh thần Hà Nội và chuyển hóa thành ngôn ngữ kiến trúc đương đại.

Thứ ba là nhìn nhận Hồ Gươm trong cấu trúc tổng thể với các trục Bắc - Nam, quan hệ Đông - Tây, hệ thống trục nhìn và sự cân bằng đặc - rỗng, động - tĩnh, mới - cũ. Mọi can thiệp cục bộ phải được kiểm chứng trong cấu trúc tổng thể.

Cuối cùng là đối thoại giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc và hội nhập. Không nên đặt bảo tồn và phát triển như hai lựa chọn loại trừ nhau. Kiến trúc mới cần được phép xuất hiện nhưng phải biết đối thoại, xen cài và cộng sinh với các lớp kiến trúc lịch sử.

Hồ Gươm và khu vực phụ cận là một không gian đặc biệt mà giá trị không nằm ở bất kỳ công trình đơn lẻ nào, mà ở sự tích tụ và chồng lớp của nhiều thế hệ lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và ký ức đô thị. Mục tiêu của quy hoạch không nên là một giải pháp tái cấu trúc cứng rắn để tạo ra một Hồ Gươm hoàn toàn "mới", mà là làm cho những giá trị vốn có được nhận diện rõ hơn, đồng thời bổ sung những giá trị mới của thời đại chúng ta.

Đổi mới để xứng tầm thời đại, nhưng cần bảo tồn và thăng hoa ký ức, hiện đại mà không đánh mất bản sắc, tạo biểu tượng mà không lấn át cảnh quan.

Trân trọng cảm ơn ông!