Khi các quy định pháp luật thắt chặt hướng tới minh bạch, bài toán xây dựng “văn hóa tuân thủ” trong ngành vận tải và logistics đang lộ rõ khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn thực thi đối với khối hộ kinh doanh.
Chỉ hơn 30% có hệ thống kế toán đầy đủ
Theo Viện Chiến lược và Chính sách tài chính, khối hộ kinh doanh (HKD) đóng góp tới 30% vào GDP cả nước. Khối này tạo việc làm cho gần 10 triệu lao động và đóng góp gần 33.000 tỷ đồng cho ngân sách nhà nước đến hết năm 2025 (theo VCCI).
Tuy nhiên, lĩnh vực vận tải nhỏ lẻ đang đối mặt thách thức lớn khi từ ngày 01/01/2026, ngành Thuế áp dụng phương pháp kê khai thay cho thuế khoán, buộc các hộ phải tự khai, tự nộp và tự chịu trách nhiệm.
Thực tế, phần lớn HKD vận tải có vốn dưới 1 tỷ đồng, hoạt động kiểu gia đình. Theo Ngân hàng Thế giới, khoảng 70% hộ không thể tiếp cận vốn ngân hàng do thiếu tài sản thế chấp, và chỉ hơn 30% hộ có hệ thống kế toán đầy đủ.
Để hình thành văn hóa kinh doanh tuân thủ pháp luật một cách bền vững, điều quan trọng nhất vẫn là hỗ trợ và hướng dẫn để các hộ kinh doanh hiểu đúng, làm đúng ngay từ đầu.
Ông Nguyễn Thế Hà, chủ một HKD vận tải tại Hà Nội chia sẻ: Để hình thành văn hóa kinh doanh tuân thủ pháp luật một cách bền vững, điều quan trọng nhất vẫn là hỗ trợ và hướng dẫn để các hộ kinh doanh hiểu đúng, làm đúng ngay từ đầu.
"Chúng tôi hoàn toàn ủng hộ việc Nhà nước tăng cường quản lý để tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng. Tuy nhiên, trên thực tế, khó khăn lớn nhất đối với các hộ kinh doanh nhỏ là việc phải đồng thời đáp ứng rất nhiều quy định về thuế, hóa đơn điện tử và các thủ tục hành chính liên quan. Trong khi đó, đa số hộ kinh doanh chỉ có quy mô 1–3 đầu xe, nguồn lực tài chính và nhân sự kế toán còn hạn chế, nên việc cập nhật chính sách mới và thực hiện đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật không phải lúc nào cũng thuận lợi.
Do vậy, ông Hà cho rằng, nếu quy định thay đổi nhanh mà thiếu hướng dẫn cụ thể, nhiều hộ sẽ lúng túng, phát sinh chi phí tuân thủ và chịu áp lực lớn trong quá trình thực thi.
"Phần lớn doanh nghiệp mong muốn hoạt động bài bản, nộp thuế đầy đủ và chấp hành quy định, nhưng không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận kịp thời các quy định mới hoặc đủ nguồn lực để thuê bộ phận chuyên môn. Kiểm tra và xử phạt vẫn rất cần thiết để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, nhưng nên được xem là giải pháp cuối cùng đối với các trường hợp cố tình vi phạm", chủ doanh nghiệp vận tải này nhấn mạnh.
Đồng hành và hỗ trợ các nhà xe chuẩn hóa dữ liệu vận tải
Chi phí logistics Việt Nam hiện chiếm 16 - 18% GDP, với vận tải đường bộ nắm 75% thị phần nội địa. Đáng chú ý, hơn một nửa số xe thuộc về các HKD cá thể đóng vai trò thầu phụ, khiến dòng tiền vận hành thiếu minh bạch.
Theo ông Trương Duy Thanh, Giám đốc điều hành AVI Logistics Corporation: Hiện nay vận tải đường bộ vẫn đang chiếm tỷ trọng lớn nhất trong vận chuyển hàng hóa nội địa, trong khi thị trường vận tải lại có tính phân mảnh cao, phụ thuộc nhiều vào các hộ kinh doanh cá thể và đội xe nhỏ lẻ. Điều này tạo ra một số áp lực cho doanh nghiệp logistics.
Đặc biệt ở ba vấn đề chính: Thứ nhất, tính hợp lệ của các hóa đơn, chứng từ, chi phí gây khó khăn trong việc hoàn thiện hồ sơ thuế, hồ sơ kiểm toán theo quy định pháp luật của nhà nước. Thứ hai, gây nên tình trạng thiếu tính minh bạch của dòng vận hành xuyên suốt quá trình khi tính chuyên nghiệp không phải là ưu tiên hàng đầu của các đơn vị vận tải và quy tắc ứng xử trong xử lý tình huống. Thứ ba là gây ra khó khăn trong quá trình truy xuất dữ liệu của khách hàng, dữ liệu GPS hành trình vận chuyển, chứng từ giao nhận đến trách nhiệm pháp lý của đơn vị vận chuyển.
Việc này đặc biệt gây ảnh hưởng nghiệm trọng tới sự hợp tác với các đơn vị khách hàng đối tác lớn trong và ngoài nước khi các doanh nghiệp không đánh giá được chất lượng dịch vụ toàn bộ chuỗi cung ứng. Nếu bài toán này không được xử lý sớm, doanh nghiệp logistics Việt Nam sẽ gặp bất lợi lớn khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong các ngành xuất khẩu lớn như điện tử, dệt may, nội thất hay nông sản mà Việt Nam đang có lợi thế.
"Doanh nghiệp chúng tôi chịu áp lực tuân thủ kép. Một mặt, các đối tác, chủ hàng quốc tế và dòng chảy thương mại toàn cầu ép chúng tôi phải đáp ứng các bộ tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) cực kỳ khắt khe, đòi hỏi dòng tiền sạch và hóa đơn minh bạch 100%. Mặt khác, khi thực thi đơn hàng, chúng tôi bắt buộc phải thuê ngoài các nhà xe vệ tinh, các hộ kinh doanh cá thể để gom hàng chặng đầu hoặc giao hàng chặng cuối.
Rủi ro vận hành xuất hiện khi các hộ này không thể hoặc không muốn xuất hóa đơn điện tử hợp lệ cho các chi phí dầu mỡ, bến bãi, cầu đường. Để giải quyết vấn đề này cần đi từng bước thực tế thay vì đặt ra các yêu cầu quá lớn đối với các hộ vận tải nhỏ.
Ở góc độ doanh nghiệp logistics, chúng tôi mong muốn có các nền tảng công nghệ đơn giản để các nhà xe có thể dễ dàng xác nhận chuyến đi, cập nhật hình ảnh giao nhận, định vị GPS và xuất hóa đơn điện tử ngay trên điện thoại. Điều quan trọng là thao tác phải đơn giản và chi phí thấp thì các hộ kinh doanh cá thể mới sẵn sàng tham gia", ông Thanh nói.
Ngoài ra, ông Thanh cho rằng nên có cơ chế cho phép doanh nghiệp logistics đầu chuỗi được đồng hành và hỗ trợ các nhà xe vệ tinh trong việc chuẩn hóa dữ liệu vận tải, chứng từ và nghĩa vụ thuế. Thực tế hiện nay nhiều nhà xe muốn làm đúng nhưng họ thiếu bộ phận kế toán, thiếu nhân sự công nghệ và chưa quen quy trình. Nếu có cơ chế phù hợp, doanh nghiệp logistics hoàn toàn có thể đóng vai trò kết nối, hướng dẫn và kiểm soát dữ liệu vận hành để cùng xây dựng một hệ sinh thái vận tải minh bạch và chuyên nghiệp hơn"
Doanh nghiệp cần được tạo thuận lợi trong tuân thủ
Nhằm thu hẹp khoảng cách thực thi, các cơ quan quản lý và tổ chức đại diện đều nhấn mạnh giải pháp hỗ trợ, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế. Ông Nguyễn Đức Huy, Phó trưởng Ban nghiệp vụ thuế TP. Hà Nội khẳng định: Việc chuyển đổi từ phương pháp thuế khoán sang phương pháp kê khai từ ngày 01/01/2026 đánh dấu bước chuyển từ mô hình quản lý dựa trên kiểm tra sang mô hình tự khai, tự nộp và tự chịu trách nhiệm.
Cơ quan thuế đặt niềm tin và khuyến khích hộ kinh doanh chủ động xác định doanh thu thực tế phát sinh để kê khai. Khi chính sách công khai, minh bạch và dễ tiếp cận, người nộp thuế sẽ nâng cao ý thức tuân thủ, tạo tâm lý an tâm. Thời gian tới, cơ quan thuế sẽ tiếp tục phát huy vai trò đồng hành cùng người nộp thuế trong suốt quá trình chuyển đổi, lấy hỗ trợ là trọng tâm, quản lý rủi ro là phương thức chủ đạo.
"Chúng tôi sẽ hoàn thiện chính sách theo hướng rõ ràng, dễ thực hiện; đẩy mạnh chuyển đổi số, sử dụng hóa đơn điện tử. Đồng thời, ngành Thuế sẽ tăng cường quản lý rủi ro, ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) để kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi cố tình vi phạm nhằm bảo đảm môi trường kinh doanh công bằng", ông Huy cho biết.
Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch VCCI thẳng thắn chỉ ra: Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay chính là điểm nghẽn về thể chế và thực hiện thể chế. Đối với các doanh nghiệp giao thông và dịch vụ logistics, họ chịu áp lực từ sự vênh nhau giữa quy định và thực tiễn, cộng thêm hệ lụy tiêu cực từ xung đột địa chính trị toàn cầu làm ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại.
Sắp tới, Quốc hội và Chính phủ sẽ sửa đổi các văn bản pháp luật hiện hành để khơi thông dòng vốn và tạo cơ hội tiếp cận nguồn lực công bằng. VCCI đã kiến nghị sửa đổi Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng như đổi mới cơ chế điều hành Quỹ hỗ trợ DNNVV để các đơn vị siêu nhỏ, các hộ kinh doanh thực sự tiếp cận được nguồn lực."
VCCI cũng khuyến nghị cần đơn giản hóa các quy định thuế, kế toán theo hướng "dễ hiểu, dễ thực hiện và có thể dự đoán được" như nguyên Phó chủ tịch VCCI Phạm Chi Lan từng nêu.
TS. Lê Duy Bình, Chuyên gia kinh tế, nhận định: Trong bối cảnh khu vực hộ kinh doanh tiếp tục đóng vai trò sống còn đối với kinh tế và an sinh xã hội, việc tạo thuận lợi trong tuân thủ không chỉ giúp giảm áp lực tâm lý cho người kinh doanh, mà quan trọng hơn là giúp duy trì sự năng động, linh hoạt, vốn là thế mạnh cốt lõi của khu vực này, từ đó đóng góp tích cực hơn vào tăng trưởng bền vững.