Vì sao ví nhà báo là kền kền?

Nhà báo vẫn thường được ví như kền kền trong một số tình huống, vì cứ thấy có máu me, chết chóc, đau thương...

“Kền kền và bé gái” do Kevin Carter chụp khi tường thuật nạn đói ở Sudan năm 1993. Tác phẩm sau đó đoạt giải Pulitzer

1. Ngày nay, nếu tìm kiếm trên Google cụm từ “Vulture Journalist” (nhà báo “kền kền”), những kết quả đầu tiên sẽ nhắc đến Kevin Carter và tấm ảnh nổi tiếng “Kền kền và bé gái” (The vulture and the little girl) đã giúp anh giành giải Pulitzer, một giải thưởng quốc tế danh giá về ảnh báo chí. Hình ảnh một bé gái kiệt sức gục xuống, ở hậu cảnh là một con kền kền chờ sẵn mà Carter ghi lại khi tường thuật nạn đói ở Sudan mang đến cho anh danh vọng trong nghề báo, nhưng cũng mở ra những bi kịch khác.

Công chúng tung hô Carter vì tấm ảnh của anh đã thay đổi thế giới, nhưng rồi lại quay sang nguyền rủa anh vì đã không biết số phận của bé gái trong ảnh. Kevin được cho là đã bỏ mặc bé gái nọ bởi, như lời anh được một đồng nghiệp thuật lại, “có hàng nghìn đứa bé như thế” ở Sudan trong những ngày tháng 3/1993 ấy. Khắp nơi, người ta gọi Carter là kẻ vô lương tâm, thiếu trách nhiệm; họ gọi anh là “con kền kền” thứ hai.

Sức ép từ công chúng, nỗi ám ảnh với những điều chứng kiến hàng ngày cộng với những khó khăn khác trong cuộc sống khiến Carter rơi vào trầm cảm. Anh tự sát ngày 27/7/1994. Sau hơn 20 năm, câu chuyện của Kevin Carter vẫn tiếp tục được nhắc lại như một ví dụ đau thương của nghề báo.

Và cụm từ “Nhà báo kền kền” ra đời từ đó.

2. Thế giới chưa bao giờ thiếu những sự kiện đau lòng: Sự kiện 11/9; Chủ nghĩa khủng bố (hết Al Qaeda đến IS); Tai nạn hàng không; Động đất, sóng thần; Những vụ đánh bom và xả súng,… Mỗi khi có những sự kiện như vậy, cánh phóng viên lại ào tới đưa tin và công chúng có cớ để gọi họ là “lũ kền kền”.

Ngày 1/10/2015, 10 người thiệt mạng trong một vụ xả súng tại một trường cao đẳng ở Roseburg, bang Oregon, Mỹ. Một nữ sinh viên thông báo lên Twitter về vụ xả súng, rằng các sinh viên đang chạy tán loạn và một loạt nhà báo lập tức bình luận, yêu cầu cô liên lạc với họ.

Ảnh chụp những dòng tweet của các nhà báo khiến công chúng Mỹ phẫn nộ có lẽ còn hơn cả bản thân sự kiện vụ xả súng. Nhưng chính những người phút trước còn gọi các nhà báo là “kền kền”, phút sau đã ngấu nghiến những thông tin mà các nhà báo ấy mang đến.

Họ cũng chẳng bao giờ hỏi ngược lại, tại sao cánh phóng viên lại làm việc ấy? Câu trả lời rất đơn giản: Vì độc giả muốn – có cầu thì ắt có cung. Nghĩa là những thứ tin tức “cướp, giết, hiếp” hay “chó cán xe” sẽ luôn luôn tồn tại, chừng nào còn có độc giả muốn đọc chúng. Và khi số người thích tin tức “lá cải” lấn át số thích thông tin “nghiêm túc” thì hiển nhiên nền báo chí sẽ ngả theo phục vụ số đông.

3. Còn nhớ, khi vụ án mạng kinh hoàng xảy ra rạng sáng 7/7/2015 tại tỉnh Bình Phước đang trở thành tâm điểm dư luận báo chí, Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Trương Minh Tuấn (thời điểm đó đang là Thứ trưởng) đã buộc phải chỉ đạo các báo ngừng đưa những thông tin giật gân, câu khách, chạm đến nỗi đau của nạn nhân, xã hội.

Người đứng đầu ngành Báo chí nói: “Tôi thật bất ngờ trước một lượng thông tin khổng lồ của các tờ báo về vụ án mạng đau lòng ở Bình Phước. Khổng lồ ở đây là mật độ dày đặc trên các báo, nhất là báo điện tử và mạng xã hội. Thực tế, đó chỉ là những thông tin được nhào nặn để kích thích sự tò mò”.

Không chỉ khi xảy ra những vụ án hình sự “đẫm máu”, “kền kền” báo chí giờ đây còn xuất hiện trong nhiều “biến thể” khác nhau, trong nhiều môi trường khác nhau. Có thể đó là khi một doanh nghiệp gặp khủng hoảng trong hoạt động sản xuất kinh doanh hay truyền thông; Là khi một chính khách hay doanh nhân không may “sa cơ lỡ vận”; Là khi một hoa hậu ngủ trên máy bay trong tư thế hớ hênh...

4. Trên thực tế, các phóng viên cũng chịu không ít áp lực, nhiều khi là cả tổn thương thể chất và tinh thần, khi tường thuật những sự kiện đẫm máu. Barry Petchesky, biên tập viên của trang Deadspin kể rằng, anh đã bỏ cả một lễ Giáng sinh để đến phỏng vấn một gia đình có con bị sát hại rằng, anh phải hỏi những câu mà anh không hề muốn: Tính cách các cháu thế nào, anh chị sẽ nhớ gì nhất về các cháu, món quà gì anh chị tặng mà các cháu không bao giờ mở?

Nhưng việc của phóng viên khi tường thuật sự kiện là hỏi những câu như thế, người giỏi chỉ đơn giản là có cách tiếp cận mềm mại hơn, tế nhị hơn mà thôi. Họ ráp nối những thông tin rời rạc để hình thành câu chuyện rồi kể nó cho độc giả. Họ tìm hiểu hoàn cảnh và động cơ của kẻ sát nhân, không phải chỉ để mua vui cho độc giả, mà bởi vì những thông tin đó là quan trọng, giúp trả lời những câu hỏi tại sao, giải thích được điều gì đã khiến một (hay những) người bình thường xả súng giết người. Công chúng sẽ đón nhận những thông tin ấy thật nhiệt thành, nhưng ngay sau đó lại quay ra chỉ trích những phóng viên đã mang chúng đến cho họ.

Dĩ nhiên những tờ báo nghiêm túc sẽ luôn luôn biết nên tiếp cận sự kiện ra sao, đưa tin đến mức độ nào; phóng viên nghiêm túc sẽ biết hỏi thế nào để không làm tổn thương thêm nhân chứng (hay nạn nhân). Nhưng như đã nói, khi độc giả không quan tâm đến những thông tin nghiêm túc, thì lối tác nghiệp “kền kền” sẽ lên ngôi. Không thể phủ nhận rằng, dù ở đâu thì vẫn có nhiều nhà báo chuyên bịa đặt thông tin, đạo văn, hay vi phạm những chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Họ có thể thật sự là kền kền, vấn đề là thứ kền kền ấy không tự nhiên sinh ra.

5. Trở lại với chuyện của Kevin Carter, anh không chọn được sinh ra ở Nam Phi vào thời điểm chủ nghĩa Apartheid vẫn còn mạnh mẽ. Carter chọn nghề phóng viên ảnh (và đã làm rất tốt về mặt chuyên môn), nhưng những gì anh ghi lại không phải do anh gây ra. Với bức ảnh “Kền kền chờ đợi” đi vào lịch sử báo chí, công chúng không biết và cũng không muốn biết rằng, trong suốt chuyến công tác đưa tin nạn đói, Carter gần như lúc nào cũng đứng giữa hai hàng lính gác Sudan, những người có nhiệm vụ ngăn không cho anh và các cộng sự “can thiệp” vào những gì đang xảy ra.

Nhà báo là nhân chứng, là người kể chuyện, chứ không phải là lính gìn giữ hòa bình hay nhân viên cứu trợ. Đã có nhiều tranh cãi xung quanh tình huống, khi gặp một người rơi xuống nước, nhà báo khi ấy phải lao xuống theo để cứu hay đứng trên bờ chụp ảnh và ghi chép? Khi xảy ra một vụ TNGT, nhà báo tới hiện trường, việc cần làm là đưa người bị thương đi cấp cứu, tham gia bảo vệ hiện trường, phân luồng giao thông hay thực hiện nhiệm vụ chuyên môn? Câu trả lời là còn tùy vào tình huống cụ thể, chẳng hạn như nhà báo có phải người duy nhất có mặt tại hiện trường; nhà báo có biết bơi hay hiểu về nghiệp vụ cứu thương?... Có người dẫn việc Nick Út đưa “cô bé napalm” Kim Phúc đến bệnh viện rồi mới mang phim về tòa soạn để chỉ trích Carter. Nhưng chẳng ai biết được Nick Út sẽ có thể làm gì nếu ở vị trí của Carter khi ấy.

Những dòng thư tuyệt mệnh cho thấy Carter không hề vô cảm trước những điều mình chứng kiến. Giải Pulitzer không phải nguyên nhân. Nó chỉ là điểm nhấn trong một quá trình tất yếu đối với Carter. Rất nhiều nhà báo khác thậm chí còn không có được điểm nhấn ấy. Carter đã chết. Công chúng đã được hả hê trong giây lát. Rồi họ sẽ tìm đến những nạn nhân tiếp theo, để chỉ trích, để chế giễu và để quên đi rằng, thế giới không bình yên là có phần trách nhiệm của họ. 

Nhà báo Xuân Ba: “Tai nạn nghề nghiệp giúp tôi tỉnh táo hơn”