Điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ kỳ vọng sẽ là nguồn điện tại chỗ giúp người dân tiết kiệm chi phí, giảm gánh nặng cho hệ thống điện quốc gia.
Giảm tiền điện, giảm phụ thuộc hệ thống
Những ngày cao điểm nắng nóng giữa tháng 5, căn nhà của ông Nguyễn Văn Vui ở phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An gần như không còn phụ thuộc vào điện lưới quốc gia. Từ khi đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà vào tháng 5/2025, cuộc sống sinh hoạt của gia đình ông thay đổi đáng kể.
Hộ dân giảm tiền điện nhờ lắp điện mặt trời mái nhà.
Trên mái nhà rộng khoảng 80m², các tấm quang điện được lắp đồng bộ cùng hệ thống lưu trữ và tủ điện 3 pha với tổng mức đầu tư khoảng 225 triệu đồng. Nếu trước đây, mỗi mùa hè gia đình phải chi 5-6 triệu đồng tiền điện mỗi tháng thì nay khoản chi này gần như không còn. Vào mùa đông, hóa đơn điện cũng chỉ dao động khoảng 1-1,5 triệu đồng/tháng.
Không dừng ở việc lắp đặt thiết bị, gia đình ông Vui còn thay đổi thói quen sử dụng điện để tận dụng tối đa nguồn năng lượng mặt trời. Các thiết bị tiêu thụ điện lớn như máy giặt, máy rửa bát hay sạc ô tô, xe máy điện đều được vận hành vào khung giờ nắng mạnh từ 10-15h.
Bộ pin lưu trữ trị giá khoảng 50 triệu đồng giúp tích điện để sử dụng vào buổi tối, bảo đảm sinh hoạt ổn định ngay cả khi không có nắng.
Theo ông Vui, dù chi phí đầu tư ban đầu không nhỏ nhưng đổi lại gia đình chủ động được nguồn điện và giảm đáng kể áp lực hóa đơn điện hằng tháng.
Hàng nghìn gia đình lắp đặt mới
Câu chuyện tương tự cũng diễn ra tại xã Bát Xát, tỉnh Lào Cai. Sau khi lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 5 kWp và nhận thấy hiệu quả rõ rệt, ông Văn Hữu Khánh tiếp tục đầu tư thêm hệ thống điện mặt trời kết hợp lưu trữ năng lượng (BESS) cho khu nhà vườn.
Nhờ đó, tiền điện của gia đình giảm mạnh, từ mức 3-4 triệu đồng mỗi tháng xuống chỉ còn khoảng 300-400 nghìn đồng, thậm chí thấp hơn vào thời điểm nắng nhiều.
Thời gian qua, Chính phủ liên tục có các chỉ đạo thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà. Mới đây, Thủ tướng ban hành Chỉ thị số 10 về tăng cường thực hành tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu thụ.
Theo đó, điện mặt trời mái nhà được ưu tiên phát triển tại cơ quan công sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh và hộ gia đình, đồng thời khuyến khích kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) để giảm áp lực phụ tải giờ cao điểm.
Mục tiêu mỗi năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu thụ; hoặc phấn đấu tổng công suất phát triển đạt 20% công suất lắp đặt điện mặt trời mái nhà trong kế hoạch phát triển điện mặt trời mái nhà, giai đoạn 2026-2030 của các địa phương.
Với ông Khánh, giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở việc tiết kiệm chi phí mà còn là khả năng chủ động nguồn điện tại khu vực miền núi thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi thời tiết cực đoan.
Ông nhớ lại sau hoàn lưu bão Yagi năm 2024, nhiều khu vực ở Bát Xát mất điện, thiếu nước kéo dài nhiều ngày. Thời điểm đó, hệ thống điện mặt trời mái nhà đã giúp gia đình duy trì các nhu cầu thiết yếu như lọc nước, nấu ăn và sinh hoạt hằng ngày.
Hiện nay, nguồn điện này không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn được sử dụng để vận hành điều hòa, bơm nước ao cá, tưới cây và phục vụ hoạt động chăn nuôi, sản xuất của gia đình.
Số liệu từ Tổng công ty Điện lực miền Bắc cho thấy, đến hết quý I/2026, tại 17 tỉnh, thành phố miền Bắc đã có 4.622 khách hàng lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất hơn 611MW. Riêng trong ba tháng đầu năm nay, có thêm 2.201 khách hàng tham gia lắp đặt mới, bổ sung hơn 141,5MW công suất điện mặt trời mái nhà.
Nghiên cứu chính sách hỗ trợ
Ông Bùi Trung Kiên, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC), cho biết, thành phố hiện có khoảng 3 triệu căn nhà. Nếu mỗi năm có khoảng 10% số hộ lắp đặt điện mặt trời mái nhà thì quy mô phát triển sẽ rất lớn.
Tuy nhiên, từ đầu năm 2026 đến nay, toàn thành phố mới ghi nhận hơn 2.400 khách hàng đầu tư, cho thấy dư địa tăng trưởng vẫn còn rộng mở. Theo ông Kiên, để thúc đẩy phát triển nhanh hơn cần có sự vào cuộc đồng bộ của các địa phương cũng như chính sách hỗ trợ tài chính phù hợp cho người dân.
Theo TS Nguyễn Phúc Khải, giảng viên Trường Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia TP.HCM, dù chi phí lắp đặt đã giảm đáng kể so với trước đây, song cần có thêm các cơ chế hỗ trợ tài chính để người dân đầu tư pin lưu trữ.
Đại diện Bộ Công thương cho biết đang phối hợp với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế để trình Thủ tướng xem xét ban hành chính sách hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ điện, phù hợp với điều kiện kỹ thuật, khả năng tài chính và cân đối ngân sách trong từng giai đoạn.
Theo đó, Bộ Tài chính sẽ đề xuất giải pháp bố trí nguồn ngân sách Nhà nước cho các chính sách hỗ trợ điện mặt trời mái nhà. Ngân hàng Nhà nước nghiên cứu cơ chế tín dụng phù hợp nhằm tạo thuận lợi cho người dân tiếp cận nguồn vốn.
Các chính sách được đề xuất gồm hỗ trợ tín dụng, tín dụng xanh và tín dụng ưu đãi cho hộ gia đình, doanh nghiệp đầu tư điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ điện; xem xét cơ chế hỗ trợ lắp đặt tại các công sở và khu dân cư.
Đối với Bộ Xây dựng, Bộ Công thương đề xuất nghiên cứu, rà soát và ban hành các tiêu chuẩn, quy chuẩn đối với công trình xây dựng mới theo hướng tự chủ một phần điện năng bằng điện mặt trời mái nhà và các giải pháp năng lượng tại chỗ. Đồng thời, xây dựng yêu cầu thiết kế "sẵn sàng cho điện mặt trời", thống nhất quy định về an toàn công trình, phòng cháy chữa cháy...