Vốn FDI tăng, doanh nghiệp Việt ở đâu trong chuỗi cung ứng?

Vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đăng ký đạt 50,36 tỷ USD sau 9 tháng, tăng 76,4%. Tuy nhiên, dòng vốn lớn không đồng nghĩa đơn hàng sẽ đến với doanh nghiệp Việt nếu chưa đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, tiêu chuẩn, chi phí và năng lực cung ứng.

Đơn hàng không tự đến

Tính đến ngày 30/9, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam đạt 50,36 tỷ USD, tăng 76,4% so với cùng kỳ. Vốn FDI thực hiện đạt 21,07 tỷ USD, tăng 12,1%.

Tuy nhiên, việc nhà đầu tư đặt nhà máy tại Việt Nam không đồng nghĩa doanh nghiệp trong nước sẽ đương nhiên nhận được đơn hàng. Việc lựa chọn nhà cung cấp vẫn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm, giá thành, tiến độ và khả năng thực hiện hợp đồng.

Một trường hợp đáng chú ý là hợp tác giữa Masan High-Tech Materials và Elmet Group của Mỹ. Ngày 1/10/2026, Elmet hoàn tất mua 4,99% cổ phần Masan High-Tech Materials, với mức định giá vốn chủ sở hữu hàm ý 2,5 tỷ USD. Cùng thời điểm, các thỏa thuận cung ứng vonfram dài hạn bắt đầu có hiệu lực.

Theo Masan High-Tech Materials, sản lượng cam kết cung ứng đạt khoảng 1.250 tấn WO3 quy đổi mỗi năm trong hơn 8 năm. Tổng doanh thu gộp ước tính khoảng 1,5 tỷ USD trong thời hạn ban đầu, theo mặt bằng giá vonfram tại thời điểm công bố.

Điểm đáng chú ý là trước khi tiến tới thỏa thuận đầu tư chiến lược, hai doanh nghiệp đã có hơn 12 năm hợp tác. Khoảng thời gian này cho thấy một hợp đồng cung ứng dài hạn không hình thành chỉ từ một cơ hội thị trường tức thời. Nhà cung cấp phải trải qua quá trình chứng minh năng lực sản xuất, chất lượng, độ tin cậy và khả năng thực hiện cam kết trong nhiều năm.

Đây không phải đơn hàng phát sinh trực tiếp từ một dự án FDI tại Việt Nam, nhưng cho thấy khoảng cách giữa cơ hội thị trường và khả năng chuyển cơ hội thành hợp đồng thực tế.

Ở góc độ kinh tế vĩ mô, PGS. TS Bùi Quang Tuấn, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nhận định Việt Nam đang có lợi thế trong các chuỗi cung ứng điện tử, thiết bị dữ liệu và hạ tầng liên quan đến trí tuệ nhân tạo.

"Vấn đề không chỉ nằm ở việc Việt Nam thu hút thêm bao nhiêu vốn đầu tư, mà còn ở số doanh nghiệp trong nước đủ năng lực trở thành nhà cung cấp cho những dự án mới", ông Tuấn nói.

Cần vượt qua tiêu chuẩn của đối tác

Theo các chuyên gia, trong chuỗi cung ứng quốc tế, giá bán cạnh tranh không còn là lợi thế duy nhất. Nhà mua hàng ngày càng yêu cầu nhà cung cấp chứng minh khả năng đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bảo đảm tiến độ và duy trì sự ổn định giữa các lô hàng.

Một sản phẩm đạt yêu cầu kiểm tra ở một thời điểm chưa đủ để doanh nghiệp được lựa chọn. Nhà cung cấp còn phải chứng minh khả năng kiểm soát sai lỗi, duy trì chất lượng khi sản lượng tăng và thực hiện đúng cam kết trong suốt thời gian hợp đồng.

Bên cạnh tiêu chuẩn kỹ thuật, khả năng kiểm soát chi phí cũng quyết định hiệu quả của đơn hàng.

TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh lưu ý, doanh nghiệp cần tính đến biến động tỷ giá, chi phí vốn và những bất định của thị trường quốc tế khi xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh. Yêu cầu về dữ liệu ngày càng trở thành một phần của quá trình đánh giá nhà cung cấp.

Bà Đỗ Thị Hiền, Giám đốc Công ty CP Sản xuất, Thương mại và Dịch vụ Hachico, cho rằng ngoài vốn và năng lực sản xuất, doanh nghiệp cần nâng khả năng quản trị chuỗi cung ứng, chuẩn hóa dữ liệu và kiểm soát tiến độ giao hàng. Khi dữ liệu về nguyên liệu, tồn kho, chất lượng và đơn hàng chưa được quản lý đồng bộ, doanh nghiệp khó dự báo rủi ro và chứng minh khả năng đáp ứng các hợp đồng dài hạn.

Ở góc độ công nghệ, ông Nguyễn Thành Thắng, Chủ tịch HĐQT Công ty AIZ, cho biết dữ liệu vật tư, chất lượng, năng lượng và hồ sơ kỹ thuật tại nhiều doanh nghiệp còn phân tán ở nhiều bộ phận.

Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ kết nối dữ liệu, tổng hợp hồ sơ truy xuất và phát hiện thông số bất thường. Tuy nhiên, công nghệ này không thể thay thế thiết bị đo lường, quy trình kiểm định hoặc các chứng nhận bắt buộc.

Khó giữ đơn hàng nếu thiếu năng lực

Nếu tiêu chuẩn là điều kiện để bước vào chuỗi cung ứng, năng lực tài chính, sản xuất và quản trị lại quyết định doanh nghiệp có thể duy trì vị trí trong chuỗi hay không.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, một trong những trở ngại là nguồn vốn để đầu tư máy móc, thiết bị kiểm định, hệ thống quản lý chất lượng và công nghệ sản xuất. Bên cạnh đó là yêu cầu về nhân lực kỹ thuật, chuẩn hóa quy trình và hệ thống dữ liệu.

Doanh nghiệp có thể làm ra một lô hàng đạt yêu cầu, nhưng khi sản lượng tăng, khả năng duy trì chất lượng đồng đều lại phụ thuộc vào hệ thống quản trị sản xuất, kiểm soát nguyên liệu, sai lỗi và phối hợp giữa các bộ phận. Chi phí chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và đầu tư hệ thống quản lý cũng tạo áp lực đáng kể đối với doanh nghiệp quy mô nhỏ.

Theo bà Đỗ Thị Hiền, biến động chi phí logistics, tỷ giá, thời gian vận chuyển cùng những sai sót về chứng từ có thể làm tăng giá thành, chậm giao hàng và ảnh hưởng đến uy tín với đối tác. Dòng vốn FDI tăng mạnh có thể mở rộng nhu cầu sản xuất, mua sắm tại Việt Nam, nhưng không bảo đảm đơn hàng sẽ thuộc về doanh nghiệp trong nước.

"FDI có thể đưa các chuỗi sản xuất đến Việt Nam. Còn doanh nghiệp Việt có giành và giữ được đơn hàng hay không vẫn phụ thuộc vào khả năng sản xuất ổn định, đáp ứng tiêu chuẩn, kiểm soát chi phí và thực hiện đúng cam kết với khách hàng", bà Hiền nói.